Kazım İncebacak
📅 Son Güncelleme: 20 Nisan 2026 | Pillar: Türkçe Diş Hekimliği Terminolojisi Rehberi
Protetik diş tedavisi (prosthetic / prosthodontic dentistry), eksik dişlerin + hasarlı dişlerin restorasyonunu sabit veya hareketli protezlerle sağlayan alandır. STS Diş'te 60 klinik sorusunun yaklaşık 7-8'i protetikten gelir. Bu alan, restoratif + periodontoloji + oklüzyon bilgilerinin birleştiği karmaşık bir alan; Türkçe terminolojide özellikle implant üstü protez, oklüzyon, artikülatör kavramları kritiktir.
1. Protez Tipleri (Genel Sınıflandırma)
| Türkçe | İngilizce | Açıklama |
|---|---|---|
| Sabit protez | fixed prosthesis | Hastanın çıkaramayacağı protez (kuron, köprü, implant) |
| Hareketli protez | removable prosthesis | Hasta çıkarıp takabilir (total, parsiyel) |
| Total protez | complete denture | Tüm dişler eksik — tam damak protezi |
| Parsiyel protez | partial denture | Bazı dişler eksik — kısmi protez |
| İmmediyat protez | immediate denture | Diş çekimi hemen sonra takılan protez |
| Overdenture | overdenture | Kök / implant üstüne oturan hareketli protez |
| İmplant üstü protez | implant-supported prosthesis | İmplantlara destekli sabit veya hareketli |
2. Kuron (Kaplama) Terimleri
- Kuron / kaplama: crown — diş kronunu tamamen örten restorasyon
- Metal-destekli seramik kuron: porcelain-fused-to-metal crown (PFM) — geleneksel, dayanıklı
- Tam seramik kuron: all-ceramic crown (ör. zirkonyum, lityum disilikat) — estetik + metal yok
- Zirkonyum kuron: zirconia crown — yüksek dayanıklılık + estetik
- Emax kuron: lithium disilicate (IPS e.max) — estetik üst segment
- Altın kuron: gold crown — premium, biyouyumlu (daha az yaygın)
- Geçici kuron: temporary crown / provisional — kuron hazırlığı sırasında
- Post kuron: post-core crown — kök kanal tedavisi sonrası, pin + kuron
Kuron Preparasyonu
- Destek diş: abutment tooth — kuron dayanağı
- Eksenel azaltma: axial reduction — kuronun yan duvarları inceltme
- Oklüzal azaltma: occlusal reduction — kuron üst yüzeyi inceltme
- Basamak (finish line): margin — kuron kenarının diş üzerindeki hattı
- Shoulder: omuz basamak — seramik için 1-1.5 mm dik basamak
- Chamfer: çamfer basamak — yuvarlak 0.5-1 mm metal için
- Knife-edge: bıçak kenarı — altın kuron için
3. Köprü (Bridge) Terimleri
| Köprü | fixed partial denture (FPD) / bridge | Eksik dişi iki dayanağa destekli kuron zinciri ile tamamlama |
| Dayanak (destek) | abutment | Köprüyü taşıyan diş (veya implant) |
| Pontik | pontic | Köprüdeki eksik dişi temsil eden parça |
| Konnektor | connector | Pontik + dayanakları birleştiren kısım |
| Kantilever köprü | cantilever bridge | Tek dayanaktan destek alan — tercih edilmez |
| Maryland köprü | Maryland / resin-bonded bridge | Yapıştırma usulü — anterior eksikler için konservatif |
| İmplant-destekli köprü | implant-supported bridge | Dişler yerine implantlar dayanak olarak |
4. Hareketli Protez (Denture)
Total Protez
- Maksiller total protez: maxillary complete denture (üst çene)
- Mandibular total protez: mandibular complete denture (alt çene)
- Ana ölçü: primary impression — ilk aşama ölçü (alginat)
- Fonksiyonel ölçü: final / secondary impression — mukoza hareketi ile (individüel kaşık)
- Kaide (baz plağı): denture base (acrylic resin) — protezin mukozaya oturan kısmı
- Diş dizimi: tooth arrangement / setup
- Vertikal boyut: vertical dimension of occlusion (VDO) — kapalı ağız yükseklik
- Santrik ilişki: centric relation (CR) — eklem referans pozisyonu
- Santrik oklüzyon: centric occlusion (CO) — maksimum interkuspal temas
Parsiyel Protez
- Kroşe (kanca): clasp — destek dişe tutunan metal kanca
- Majör konnektor: major connector — parçaları birleştiren ana metal bar
- Minör konnektor: minor connector — majör konnektor ile diş arası parçalar
- Oturma parçası (rest): rest — destek dişte oluşturulan oturma noktası
- Retansiyonlu kol: retentive arm — kroşenin tutucu tarafı
- Resiprokal kol: reciprocal arm — karşı taraf stabilizasyon
- İskelet: framework — parsiyel protezin metal iskeleti (genelde Co-Cr alaşımı)
- Kennedy sınıflandırması: Kennedy classification — diş eksikliği pattern'lerini 4 sınıfa ayırır (I-IV)
Kennedy Sınıflandırması
- Class I: Bilateral free-end (her iki arka bölgede diş yok)
- Class II: Unilateral free-end (tek tarafta arka diş yok)
- Class III: Unilateral dişsiz boşluk (önünde + arkasında dişler var)
- Class IV: Anterior bilateral dişsizlik (ön dişler yok, posterior dişler var)
5. İmplantoloji (Dental Implant)
| Türkçe | İngilizce | Açıklama |
|---|---|---|
| Dental implant | dental implant | Titanyum vida — kemikte diş kökü görevi |
| Osseointegrasyon | osseointegration | İmplant + kemik biyolojik bağlanması (3-6 ay) |
| Abutment (dayanak) | implant abutment | İmplant ile protez arasındaki bağlayıcı parça |
| İyileşme başlığı | healing abutment / cover screw | İmplant yerleştirmesi sonrası mukoza şekillendirme |
| Hemen yükleme | immediate loading | İmplant yerleştirmesinden hemen sonra protez takma |
| Gecikmeli yükleme | delayed loading | 3-6 ay osseointegrasyon sonrası protez |
| All-on-4 / All-on-6 | All-on-4 / All-on-6 | Total dişsiz çenede 4 / 6 implantla tam protez |
| Sinüs lift | sinus lift / sinus floor elevation | Üst çene arka bölge için sinüs tabanı yükseltme + greft |
| Kemik grefti | bone graft | Yetersiz kemikte implant öncesi augmentasyon |
| Peri-implantitis | peri-implantitis | İmplant çevresi enflamasyon + kemik kaybı |
6. Oklüzyon (Occlusion) Terimleri
- Oklüzyon: occlusion — üst + alt çene dişlerinin temas ilişkisi
- Santrik oklüzyon (CO): centric occlusion — maksimum interkuspasyonda temas
- Santrik ilişki (CR): centric relation — eklem başı glenoid fossada referans pozisyon
- İnterkuspal pozisyon: intercuspal position (ICP) — maksimum diş teması
- Protrüzyon: protrusion — alt çene öne hareketi
- Retrüzyon: retrusion — alt çene geriye hareketi
- Laterotrüzyon: laterotrusion — alt çene yana hareketi
- Çalışan taraf: working side — mastikasyonda aktif taraf
- Balans tarafı: balancing side / non-working side — karşı taraf
- Kanin rehberliği: canine guidance — laterotrüzyonda kanin teması
- Grup fonksiyonu: group function — laterotrüzyonda birden fazla diş teması
- Disk dislokasyonu: disc displacement — TMJ patoloji
7. Artikülatör ve Protetik Araçlar
- Artikülatör: articulator — çene hareketlerini taklit eden aparey
- Tam ayarlanabilir artikülatör: fully adjustable articulator
- Yarı ayarlanabilir: semi-adjustable articulator
- Average value: ortalama değer artikülatörü (okluder)
- Yüz arkı: face bow — üst çenenin kafatası ile ilişkisini artikülatöre aktarma
- Kayıt (bite registration): santrik veya protrüziv kayıt materyali
- Ölçü kaşığı: impression tray (stok / individüel)
- Ölçü materyali: impression material (alginat, silikon, polieter)
8. CAD/CAM Teknolojisi
- CAD/CAM: Computer-Aided Design / Computer-Aided Manufacturing
- Intraoral scanner: ağız içi dijital ölçü cihazı (Cerec, iTero, TRIOS)
- Chairside CAD/CAM: aynı seansta kuron üretimi (Cerec)
- STL dosyası: dijital ölçü çıktısı
- Milling ünitesi: CAD/CAM freze cihazı
- Block seramik: ön şekillendirilmiş seramik blok (IPS e.max block)
9. Klinik Vaka Örneği (STS Diş Soru Bağlamında)
Soru Örneği:
"58 yaşında erkek hasta, üst çenede dişleri eksik, alt çenede arka bölgelerde molar dişleri yok (diş 36, 37, 46, 47). Mevcut anterior dişler (33-43) sağlıklı. Hasta hareketli protez yerine implant destekli sabit protez talep ediyor.
Alt çenedeki eksik bölgeler için en uygun tedavi yaklaşımı hangisidir?
A) Her iki tarafta distal uzantılı parsiyel protez (Kennedy Class I)
B) Her iki tarafta 2'şer implant + implant üstü sabit köprü
C) Maryland köprü
D) Kantilever köprü kanin dayanaklı
E) Overdenture (3 implant destekli)"
"58 yaşında erkek hasta, üst çenede dişleri eksik, alt çenede arka bölgelerde molar dişleri yok (diş 36, 37, 46, 47). Mevcut anterior dişler (33-43) sağlıklı. Hasta hareketli protez yerine implant destekli sabit protez talep ediyor.
Alt çenedeki eksik bölgeler için en uygun tedavi yaklaşımı hangisidir?
A) Her iki tarafta distal uzantılı parsiyel protez (Kennedy Class I)
B) Her iki tarafta 2'şer implant + implant üstü sabit köprü
C) Maryland köprü
D) Kantilever köprü kanin dayanaklı
E) Overdenture (3 implant destekli)"
Doğru cevap: B — Hasta sabit protez istiyor, her iki arka bölgede 2'şer implant yerleştirerek 3-4 diş köprüsü kurulabilir.
Yurt dışı mezunu dikkat: "Kennedy Class I" terimi yabancı kaynaklarda da aynı — sınıflandırma evrensel. "Distal uzantılı" ifadesi Türkçe'de "free-end extension" karşılığı.
10. Yurt Dışı Mezunu Özel Notlar
- Polonya / Macaristan: Zirkonyum + emax kuron pazarı çok gelişmiş; Türkiye'ye bilgi bütünüyle aktarılabilir
- Bulgaristan: Metal-destekli seramik daha yaygın; zirkonyum + tam seramik Türkiye'de daha baskın
- Ukrayna: Rusça protetik literatür farklı terim kullanabilir — Türkçe karşılıklar öğrenilmeli
- İmplant markaları: Yurt dışında Straumann, Nobel Biocare, Astra Tech yaygın; Türkiye'de bunların yanı sıra Medentika, MIS, Implantswiss daha yaygın
- CAD/CAM: Cerec / iTero gibi sistemler yurt dışında öğrencilikte kullanılmıyor olabilir — Türkiye premium muayenehanelerde yaygınlaşıyor
11. İlgili Kaynaklar
- Türkçe Diş Hekimliği Terminolojisi Pillar Rehberi
- Restoratif Diş Tedavisi Türkçe Terimleri
- STS Diş Konu Dağılımı
- Muayenehane Yatırım Hesaplayıcı — Protetik ekipman (CAD/CAM vb.) maliyeti
- STS Diş Koçluk