Kazım İncebacak
📅 Son Güncelleme: 20 Nisan 2026 | Pillar: Türkçe Diş Hekimliği Terminolojisi
Endodonti (endodontics), diş pulpası + kök kanal sistemi + periapikal dokuların hastalıkları ve tedavisini kapsayan alandır. STS Diş 60 klinik sorusunun 7-9'u endodontiden gelir — özellikle pulpitis ayırıcı tanısı, kök kanal tedavisi basamakları, kök ucu cerrahisi sık soru konusudur.
1. Pulpa ve Kök Kanal Anatomisi
| Türkçe | Latince | İngilizce | Açıklama |
|---|---|---|---|
| Pulpa (diş özü) | pulpa dentis | dental pulp | Dişin içindeki damar-sinir dokusu |
| Pulpa odası | cavum pulpae | pulp chamber | Kronun iç boşluğu (koronal pulpa) |
| Pulpa boynuzu | cornu pulpae | pulp horn | Tüberkül altındaki uzantılar |
| Kök kanal | canalis radicis dentis | root canal | Kök içindeki pulpa uzantısı |
| Apikal foramen | foramen apicale | apical foramen | Kökün ucundaki damar-sinir giriş-çıkış deliği |
| Aksesuar kanal | — | accessory canal | Ana kanaldan ayrılan yan dal kanal |
| Apikal konstrüksiyon | — | apical constriction | Kanalın en dar apikal kısmı — tedavi sınırı |
| Sement-dentin birleşim | — | cemento-dentinal junction (CDJ) | Anatomik kök-kanal sınırı |
| Furka kanalı | — | furcation canal | Çok köklü dişte pulpa tabanından furkaya açılan |
2. Pulpa Patolojisi (Tanılar)
| Reversibl pulpitis | pulpitis reversibilis | reversible pulpitis | Kısa süreli, uyarıyla geçen ağrı — pulpa iyileşebilir |
| İrreversibl pulpitis | pulpitis irreversibilis | irreversible pulpitis | Uzun süreli spontan ağrı — kanal tedavisi zorunlu |
| Akut pulpitis | pulpitis acuta | acute pulpitis | Şiddetli ağrı, hızlı seyir |
| Kronik pulpitis | pulpitis chronica | chronic pulpitis | Sinsi, dönemsel ağrı |
| Hiperplastik pulpitis | pulpitis hyperplastica | hyperplastic pulpitis / pulp polyp | Genç dişlerde pulpa aşırı büyümesi — "pulpa polipi" |
| Pulpa nekrozu | necrosis pulpae | pulp necrosis | Pulpanın ölmesi — vitalite kaybı |
| Pulpa kalsifikasyonu | — | pulp canal calcification | Kanal içinde kalsifik obliterasyon |
3. Periapikal Patoloji
- Akut apikal periodontitis: acute apical periodontitis — perküsyona ağrı, periapikal bölge hassasiyet
- Kronik apikal periodontitis: chronic apical periodontitis — radyografide periapikal radyolusensi
- Akut apikal abse: acute apical abscess — hızlı şişme, ağrı, sistemik belirtiler olabilir
- Kronik apikal abse: chronic apical abscess — fistül yolu ile drenaj
- Fistül yolu: sinus tract — kronik enfeksiyonun drenaj kanalı
- Periapikal granülom: periapical granuloma — kronik enflamasyon dokusu
- Radiküler kist: radicular cyst — granülomdan geliştiği düşünülen kist
- Kondensing osteitis: condensing osteitis — kronik irritasyonda periapikal kemik sklerozu (radyopak)
4. Tanı Testleri
| Test | Nasıl | Ne Ölçer |
|---|---|---|
| Soğuk testi | Endo-Ice / etil klorid spray veya buz | Pulpa vitalitesi — A-delta lif yanıtı |
| Sıcak testi | Isıtılmış gutta-perka veya sıcak su | C-lif yanıtı — irreversibl pulpitis belirteci |
| Elektrikli pulpa testi (EPT) | Pulpa test cihazı ile elektrik uyarısı | Sinir fonksiyonu — vitalite |
| Perküsyon | Sap ucu ile dişe hafif vurma | Periapikal enflamasyon |
| Palpasyon | Periapikal mukozaya basınç | Periapikal hassasiyet / şişme |
| Mobilite testi | İki alet ile diş sallanma değerlendirmesi | Periodontal destek (Grade I-III) |
| Pulpa oksimetrisi | Optik sensör | Kan akımı — modern vitalite testi |
5. Kök Kanal Tedavisi (RCT) Basamakları
- Anestezi ve izolasyon: local anesthesia + rubber dam izolasyonu
- Erişim kavitesi: access cavity preparation — pulpa odasına ulaşım
- Çalışma uzunluğu tespiti: working length determination — apikal konstriksiyona kadar mesafe
- Elektronik apeks bulucu (apex locator)
- Radyografik doğrulama
- Kanal şekillendirme: canal shaping / instrumentation
- Manual enstrümanlar (K-file, Hedström file)
- Rotary / NiTi sistemleri (ProTaper, WaveOne, Reciproc)
- İrrigasyon: irrigation — kanal yıkama
- %2.5-5.25 sodyum hipoklorit (NaOCl) — organik doku çözme
- %17 EDTA — smear layer kaldırma
- %2 klorheksidin — antimikrobiyal
- Kanal kurulama: drying — paper point ile
- Obturasyon: obturation — kanal dolgusu
- Soğuk lateral kondensasyon (klasik)
- Sıcak dikey kondensasyon (System B)
- Tek kon tekniği (single cone with bioceramic sealer)
- Termafil / karbon-core sistemler
- Koronal restorasyon: coronal seal — kompozit, kuron
6. Enstrümanlar ve Materyaller
- K-file: K-file — standart manual kanal eğesi (paslanmaz çelik)
- H-file (Hedström): H-file — agresif kesim, tek yönlü
- Reamer: reamer — döndürerek kullanılan manual
- NiTi rotary: nickel-titanium rotary — esnek, eğri kanallar için
- Gates Glidden: Gates Glidden drill — koronal flare için
- Gutta-perka: gutta-percha — biyouyumlu kanal dolgu materyali
- Sealer (siman): sealer — gutta-perka + kanal duvarı bağlayıcı
- AH Plus (epoksi bazlı — klasik standart)
- Bioceramic sealer (MTA-based — modern)
- Kalsiyum hidroksit bazlı
- MTA (Mineral Trioksit Agregat): MTA — perforasyon, apikal bariyer, rejeneratif
- Biodentine: Biodentine — kalsiyum silikat, MTA alternatifi
- CaOH₂ (kalsiyum hidroksit): ara randevu medikamanı — antibakteriyel + apeksifikasyon
7. Özel Endodonti Durumları
Apeksifikasyon ve Apeksogenesis
- Apeksifikasyon: apexification — açık apeksli nekrotik dişte apikal bariyer oluşturma (CaOH₂ veya MTA ile)
- Apeksogenesis: apexogenesis — vital genç dişte kök gelişiminin tamamlanmasına izin veren tedavi
- Pulpa nötralizasyonu: pulpotomy (partial / cervical)
- MTA apikal plug: apikal 4-5 mm MTA bariyer (açık apeksli dişler için modern yaklaşım)
Rejeneratif Endodonti
- Rejeneratif endodontik tedavi: regenerative endodontic treatment (RET) — açık apeksli genç nekrotik dişte pulpa rejenerasyonu
- Triple antibiyotik pasta: triple antibiotic paste (TAP) — metronidazol + siprofloksasin + minosiklin karışımı
- Kan pıhtısı uyarımı: blood clot induction — apikal bölgeye kanama sağlayarak kök skafoldu
Travma
- Avülsiyon: avulsion — dişin soketten tamamen çıkması
- Replantasyon: replantation — avülsiyon sonrası dişi yerine yerleştirme (süre kritik, <60 dk)
- Luksasyon: luxation — diş pozisyon değişikliği (konküzyon, subluksasyon, ekstrüzyon, lateral, intrüzyon)
- Kök fraktürü: root fracture — horizontal veya vertikal
- Ankiloz: ankylosis — diş kökü + kemik fizyolojik olmayan birleşme (travma sonrası)
- Dış kök rezorpsiyonu: external root resorption (yüzeysel, inflamatuar, replacement)
- İç kök rezorpsiyonu: internal root resorption — pulpa kaynaklı
8. Endodonti Cerrahisi
- Apikoektomi: apicoectomy / root-end resection — kök ucunun cerrahi olarak çıkarılması
- Retrograd dolgu: retrograde filling / root-end filling — apikoektomi sonrası MTA veya IRM ile kök ucu dolgusu
- Hemiseksiyon: hemisection — çok köklü dişte bir kök + üstündeki kron kısmının çıkarılması
- Radikulektomi: root amputation / radisectomy — bir kökün kron korunarak çıkarılması
- İntentional replantasyon: intentional replantation — bilinçli çekim + ekstraoral tedavi + replantasyon
9. Başarısızlık ve Retreatment
- Retreatment (yeniden tedavi): non-surgical retreatment — başarısız RCT'de eski dolgunun çıkarılıp yeniden tedavi
- Başarısızlık nedenleri:
- Yetersiz obturasyon (boşluk, underfill)
- Overfilling (apeks dışına taşan)
- Kaçırılan kanal (missed canal — ör. MB2 molarda)
- Koronal mikrosızıntı (leakage)
- Vertikal kök fraktürü
- Dirençli intrakanal mikroorganizmalar (E. faecalis)
- Kanal perforasyonu: perforation — eğe ile kanal duvarı veya taban delinmesi (MTA ile tamir)
- Kırık enstrüman: fractured / separated instrument — kanal içinde eğe kırılması
10. Klinik Vaka Örneği (STS Diş Bağlamında)
Soru Örneği:
"Üst sol santral keser (diş 21) 3 ay önce travma geçirmiş, o zamandan beri renk değişikliği başlamış. Klinik muayenede perküsyon hafif pozitif, soğuk testine yanıt yok, EPT negatif. Radyografide periapikal radyolusensi mevcut, kök gelişimi tamamlanmış.
En uygun tedavi yaklaşımı hangisidir?
A) Direkt pulpa kaplaması
B) Pulpotomi
C) Konvansiyonel kök kanal tedavisi
D) Apikoektomi
E) Çekim + implant"
"Üst sol santral keser (diş 21) 3 ay önce travma geçirmiş, o zamandan beri renk değişikliği başlamış. Klinik muayenede perküsyon hafif pozitif, soğuk testine yanıt yok, EPT negatif. Radyografide periapikal radyolusensi mevcut, kök gelişimi tamamlanmış.
En uygun tedavi yaklaşımı hangisidir?
A) Direkt pulpa kaplaması
B) Pulpotomi
C) Konvansiyonel kök kanal tedavisi
D) Apikoektomi
E) Çekim + implant"
Doğru cevap: C — Pulpa nekrozu (negatif vitalite testleri) + periapikal radyolusensi + kök gelişimi tamamlanmış → konvansiyonel RCT yeterli. Apikoektomi ancak RCT başarısız olursa gündem. Genç hastada açık apeks olsaydı apeksifikasyon / RET düşünülürdü.
11. Yurt Dışı Mezunu Özel Notlar
- Endodonti terminolojisi Avrupa / ABD müfredatlarıyla Türkiye arasında büyük ölçüde ortak — ancak Türkçe karşılıklar sınavda okuma hızını belirler
- Polonya / Macaristan: Modern NiTi rotary + bioceramic sealer yaygın; Türkiye'ye bütünüyle aktarılabilir
- Bulgaristan: Klasik lateral kondensasyon hala yaygın; modern teknikler de öğretilir
- Ukrayna: Sovyet endodonti pratiği bazı farklı protokoller içerebilir — Türkiye güncel rehberlere geçiş gerekli
- İlaç ticari isimleri: AH Plus, MTA markaları aynı; klorheksidin Türkiye'de Klorhex marka yaygın