Ağız Hastalıkları ve Oral Patoloji Türkçe Terimleri — STS Diş İçin Sözlük 2026

Ağız Hastalıkları ve Oral Patoloji, oral mukoza + tükürük bezleri + dişler + çene kemiklerinin hastalıklarını kapsar. STS Diş 60 klinik sorusunun 4-6'sı bu alandan. Premalign lezyon + oral kanser ayırıcı tanı sık.

1. Oral Mukoza Anatomisi

• Oral mukoza: oral mucosa — 3 tip: mastikatör (diş eti + sert damak), kaplayıcı (yanak + dudak iç), özel (dil)
• Mastikatör mukoza: masticatory — keratinize + yapışık
• Kaplayıcı mukoza: lining — keratinize değil + hareketli
• Özel mukoza: specialized — dilde papillalı (fungiform, filiform, foliate, circumvallate)

2. Enfeksiyöz Hastalıklar

Viral

• Herpes simpleks (HSV): primer (primary herpetic gingivostomatitis — çocukluk) + rekürrent (herpes labialis — dudak uçuğu)
• Varicella-Zoster (VZV): su çiçeği + zona (şingles)
• El-ayak-ağız hastalığı: hand-foot-mouth disease (Coxsackie A16)
• Herpangina: Coxsackie A — yumuşak damak vezikülleri
• Kızamık (measles): Koplik lekeleri (bukkal mukozada)
• HPV: human papillomavirus — oral papilloma, kondiloma aküminatum, verruca vulgaris
• EBV: Epstein-Barr virus — infeksiyöz mononükleoz, saçlı lökoplazi (AIDS)
• HIV / AIDS oral bulguları: kandidiyazis, Kaposi sarkom, saçlı lökoplazi, NUG/NUP

Bakteriyel

• Akut nekrotizan ülseratif gingivitis (ANUG / trench mouth): fusospiroket (Treponema + Fusobacterium)
• Sifiliz: syphilis — primer şankr, sekonder mukoz plaklar, tersiyer guma
• Tüberküloz: TB ülserasyonu (rare in oral)
• Aktinomikoz: actinomycosis — submandibular şişlik + "sulfur granules"
• Sialadenit: sialadenitis — tükürük bezi enfeksiyonu

Fungal

• Kandidiyazis (oral pamukçuk): candidiasis
  • Psödomembranöz (beyaz plak, silindiğinde kırmızı taban)
  • Eritematöz (atrofik, kırmızı)
  • Kronik hiperplastik (lökoplazi benzeri)
  • Anguler şelitis (dudak köşelerinde çatlak + mantar)
  • Denture stomatitis (protez altı)
• Histoplazmoz, blastomikoz, kokkidioidomikoz: derin mantar enfeksiyonları (immunkompromize)

3. Ülseratif + Enflamatuar Hastalıklar

• Aftöz stomatit (RAS): recurrent aphthous stomatitis — afta
  • Minor (1 cm altı, 7-14 günde iyileşir)
  • Major (1 cm üstü, 2-6 hafta)
  • Herpetiform (çok sayıda küçük)
• Travmatik ülser: traumatic ulcer — keskin dolgu, protez kenarı, ısırma
• Kemoterapi / radyoterapi mukoziti: chemo/radiation-induced mucositis

4. Otoimmün ve Kronik Hastalıklar

• Liken planus (OLP): oral lichen planus — bilateral, Wickham striaları (ağsı beyaz çizgiler), erozyon + atrofi formları mevcut; premalign potansiyel (~%1-5)
• Mukoz membran pemfigoid (MMP): sub-epitelial bül, skatris bırakır
• Pemphigus vulgaris: intra-epitelial bül, Nikolsky sign pozitif, agresif
• Behçet hastalığı: Behçet — rekürrent oral + genital aftlar, üveit, deri lezyonları
• Lupus eritematozus (OLE): SLE — oral ülserasyonlar, atrofi
• Geographic tongue: benign migratuar glossitis — coğrafi dil
• Fissured tongue: fissür dil
• Black hairy tongue: siyah kıllı dil

5. Premalign (Potansiyel Olarak Malign) Lezyonlar

• Lökoplazi: leukoplakia — kazınmayan beyaz plak; %3-25 malign transformasyon
• Eritroplazi: erythroplakia — kırmızı plak; %50+ displazi/karsinom
• Eritrolökoplazi: erythroleukoplakia — karışık (yüksek risk)
• Proliferatif verruköz lökoplazi (PVL): proliferative verrucous leukoplakia — çok odaklı, yüksek agresyon
• Oral submuköz fibrozis: oral submucous fibrosis — betel nut / areca çiğneme alışkanlığı (Güney Asya)
• Aktinik şeilit: actinic cheilitis — alt dudakta güneş hasarı
• Displazi: epithelial dysplasia — hafif / orta / ağır (karsinoma in situ)

6. Oral Kanser

• Oral skuamöz hücreli karsinom (OSCC): oral squamous cell carcinoma — oral kanserlerin %90'ı
• Yerleşim sıklığı: Dil lateral > ağız tabanı > alt dudak > yumuşak damak
• Risk faktörleri: sigara, alkol (sinerjik etki), HPV (özellikle orofarengeal), UV (dudak), betel nut, yaş
• Klinik görünümler: ülser (yayılma, endürasyon), endüre plak, vejetan kütle, kronik lökoplazi/eritroplazi üstüne
• TNM sınıflandırması: T1 (<2cm), T2 (2-4cm), T3 (>4cm), T4 (invazif); N (lenf), M (metastaz)
• Tedavi: cerrahi + boyun diseksiyonu ± radyoterapi ± kemoterapi (sisplatin + 5-FU)

7. Odontojenik Kistler ve Tümörler

Detay için oral cerrahi sözlük. Ana başlıklar:

• Kistler: radiküler (en yaygın), dentigeröz, OKC, lateral periodontal, nasopalatin kanal
• Benign tümörler: ameloblastom, odontoma (compound/complex), adenomatoid odontojenik tümör (AOT), kalsifiye epitelyal odontojenik tümör (Pindborg), kalsifiye odontojenik kist (Gorlin kisti)
• Malign odontojenik: ameloblastik karsinom (rare), odontojenik karsinom

8. Tükürük Bezi Hastalıkları

• Mukosel: mucocele — minor tükürük bezi kanalı rüptürü (alt dudak sık)
• Ranula: ağız tabanında mukosel (sublingual bez)
• Sialolitiazis: tükürük bezi taşı (submandibular en sık)
• Sjögren sendromu: Sjögren syndrome — xerostomia + keratokonjunktivit + otoimmün (SSA, SSB antikor)
• Pleomorfik adenom: pleomorphic adenoma — en yaygın benign tükürük tümörü (parotis)
• Warthin tümörü: Warthin tumor — ikinci yaygın benign
• Mukoepidermoid karsinom: en yaygın malign tükürük tümörü
• Adenoid kistik karsinom: perinöral invazyon eğilimi

9. Diş ve Periapikal Patoloji

• Mine displazisi: amelogenesis imperfecta
• Dentin displazisi: dentinogenesis imperfecta — opalesan diş
• Fluorozis: fluorosis — aşırı fluorid maruziyeti
• Tetrasiklin boyanması: tetracycline staining — gelişim döneminde
• Eksternal / internal rezorpsiyon: external / internal resorption
• Hiperdonti: hyperdontia — fazla diş
• Hipodonti: hypodontia — eksik diş; agenezis en sık üst lateral + alt 2. premolar
• Mikrodonti / makrodonti: küçük / büyük diş
• Dens invaginatus / dens evaginatus: diş içi anomali
• Talon tüberkülü: talon cusp

10. Klinik Vaka

Cevap: B — Yaş + risk faktörleri + endüre ülser + 2 haftadan uzun süreli = oral skuamöz hücreli karsinom şüphesi. İnsizyonel biyopsi altın standart. 2 haftada iyileşmeyen her ülser biyopsi endikasyonudur.

11. Yurt Dışı Mezunu Notları

• Oral patoloji terimleri evrensel — Latince / İngilizce
• Türkiye'ye özgü epidemiyoloji: Behçet hastalığı Türkiye'de endemik (Akdeniz/Orta Asya "İpek Yolu") — yurt dışı mezunu aday aşina olmalı
• Ailesel Akdeniz Ateşi (FMF): oral aftlar ile ilişkili olabilir — Türkiye popülasyonunda yaygın
• Betel nut çiğneme: Türkiye'de az; Asya mezunu adaylar aşina

12. İlgili Kaynaklar

• Türkçe Diş Terminolojisi Pillar
• Oral Cerrahi Türkçe Terimleri
• Oral Radyoloji Türkçe Terimleri
• STS Diş Koçluk