Söz Öbekleri

Söz Öbekleri Nedir?

Söz öbekleri, aralarında çeşitli ilgiler bulunan iki veya daha fazla sözcüğün yan yana kullanılması sonucu oluşan kalıplaşmış ifadelerdir. TYT'de bu konudan her yıl 2-3 soru gelmektedir.

1. Atasözleri

Atasözleri, uzun deneyim ve gözlemlere dayanılarak söylenmiş, halka mal olmuş, öğüt verici nitelikteki sözlerdir.

Atasözlerinin Özellikleri

Atasözü Örnekleri

Anlam Türü	Atasözü	Anlamı
Gerçek Anlamlı	"Dost ile ye, iç, alışveriş etme."	Tam anlamıyla söylenendir
Mecaz Anlamlı	"Acele işe şeytan karışır."	Aceleyle yapılan iş yanlış olur
Hem Gerçek Hem Mecaz	"Ağır kazan geç kaynar."	Büyük işler zaman alır

2. Deyimler

Deyimler, genellikle gerçek anlamından az çok ayrı, ilgi çekici bir anlamı olan kalıplaşmış söz öbekleridir.

Deyimlerin Özellikleri

Deyim Örnekleri

• Mastar biçiminde: "gözden düşmek, ağzını aramak, kulak asmak"
• Cümle biçiminde: "Ağzını bıçak açmıyor" (Hiç konuşmuyor)
• Örnek cümle: "Yaptıklarıyla gözümden düştü." (Değerini kaybetti)

Atasözü - Deyim Farkı

Özellik	Atasözü	Deyim
Öğüt verme	Öğüt verir ✓	Öğüt vermez ✗
Yapı	Her zaman cümle	Mastar veya cümle
Anlam	Gerçek veya mecaz	Genellikle mecaz

3. İkilemeler

İkilemeler, aralarında çeşitli anlam ilişkileri bulunan iki sözcüğün yan yana kullanılmasıyla oluşan söz öbekleridir.

İkileme Türleri

4. Mecazımürsel (Ad Aktarması)

Mecazımürsel, benzetme amacı güdülmeden bir sözün başka bir söz yerine kullanılmasıdır.

Mecazımürsel Türleri

İlişki Türü	Örnek	Açıklama
İç-dış ilişkisi	"Tabağını bitirmeden sofradan kalkmadı."	Tabak → yemek
Parça-bütün ilişkisi	"Bir gemi Mersin'e yanaştı."	Gemi → gemidekiler
Yer-insan ilişkisi	"Haberi duyunca bütün kasaba yasa büründü."	Kasaba → kasaba halkı
Sanatçı-eser ilişkisi	"Mehmet Akif'i her okuyuşumda ayrı bir tat alırım."	Mehmet Akif → eserleri
Neden-sonuç ilişkisi	"Bütün hafta yağmur yağdı."	Yağmur → bereket
Yön-ülke ilişkisi	"Batı bu konuda bizi destekledi."	Batı → batı ülkeleri

5. Duyular Arası Aktarma

Bir duyuya ait özelliğin başka bir duyuya aktarılmasıdır.

• Duyular arası: "Yumuşak sesi herkesi etkiledi." (dokunma → işitme)
• Canlıdan cansıza: "Kaptan, askerlere emirler yağdırdı."
• Cansızdan canlıya: "Ağaçların kuşlarla dostluğu hiç bitmez."
• Doğa olaylarından insana: "Yıllar durmadan akıp gidiyor."

6. Dolaylama

Dolaylama, bir kavramı tek sözcükle değil, birden fazla sözcükle ifade etmektir.

• "file bekçisi" → kaleci
• "hayat arkadaşı" → eş
• "beyaz perde" → sinema
• "Türk'ün ata sporu" → güreş

7. Güzel Adlandırma (Örtmece)

Güzel adlandırma, korkulan, uğursuz sayılan veya çirkin bulunan kavramların daha hoş sözcüklerle ifade edilmesidir.

• "vefat etmek, Hakk'a yürümek" → ölmek
• "ince hastalık" → verem
• "rahatsız olmak" → hastalanmak
• "yaşlılık" → ileri yaş

8. Kinaye

Kinaye, bir sözün mecaz anlamını kastederek hem gerçek hem mecaz anlamda kullanılmasıdır.

Örnek: "O çok eli açık birisidir." → Hem eli gerçekten açık, hem de cömert anlamında.

9. Tariz (İğneleme)

Tariz, bir sözü söylenenin tam tersini kastederek kullanmaktır.

Örnek: "Bu dönem hiç çalışmadan yine birinci olmuşsun, tebrikler!" (Aslında başarısız olmuş)

TYT'de Dikkat Edilmesi Gerekenler

• Atasözü öğüt verir, deyim vermez
• Deyimler mastar (-mek, -mak) biçiminde de olabilir
• İkilemelerde sözcükler arasındaki ilişkiyi tespit edin
• Mecazımürselde benzetme yoktur, ad aktarması vardır
• Dolaylamada tek sözcük yerine birden fazla sözcük kullanılır