Türk Medeni Usul Hukuku Rehberi: HMK 6100 + Dava + Deliller + İstinaf (2026)

Medeni Usul Hukuku, hukuk davalarının nasıl yürütüleceğini düzenleyen usul hukuku dalıdır. 6100 sayılı HMK (2011), 1927 tarihli 1086 sayılı HUMK'un yerini alarak medeni yargılama sürecini modernleştirdi. Alman ZPO (Zivilprozessordnung) geleneğiyle paralel. Common Law mezunları için en zor alandır — civil procedure Amerikan/İngiliz sistematiğinden tamamen farklı. STS Hukuk'ta 10 soru ağırlık.

HMK Sistematiği

1. Genel Hükümler (m. 1-113) — Yargı yolu, görev, yetki, hakim, taraflar
2. Yazılı Yargılama Usulü (m. 114-183) — Olağan dava yolu
3. Basit Yargılama Usulü (m. 316-322) — Hızlı + basit davalar
4. Yazılı Yargılama — Ön İnceleme ve Tahkikat — Sürecin kalbi
5. İspat Hukuku (m. 187-297) — Deliller + ispat yükü
6. Kanun Yolları (m. 341-381) — İstinaf + temyiz
7. Geçici Hukuki Koruma (m. 389-411) — İhtiyati tedbir, delil tespiti
8. Tahkim (m. 407-444)

1. Dava Türleri (m. 105-113)

• Eda davası — borçlunun belirli bir şeyi yapmaya mahkûm edilmesi
• Tespit davası — hukuki durumun tespiti
• İnşai dava — hukuki durumda değişiklik yaratır (örn. boşanma)

2. Görev ve Yetki

Görev

• Asliye Hukuk Mahkemesi — genel görevli (kural)
• Sulh Hukuk Mahkemesi — küçük + özel davalar (ticari kira, miras ortak, kira sözleşmesi uyarlama)
• Aile Mahkemesi — aile davaları (boşanma, velayet)
• Ticaret Mahkemesi — ticari davalar (tacirler arası)
• İş Mahkemesi — iş uyuşmazlıkları
• Tüketici Mahkemesi — tüketici davaları
• İcra Hukuk Mahkemesi — icra uyuşmazlıkları

Yetki

• Genel yetki — davalının ikametgâhı
• Özel yetki: sözleşme yeri, mal yeri, haksız fiil yeri, miras yeri
• Yetki sözleşmesi — kanunla sınırlı

3. Dava Açma

Dilekçe

• Yazılı olarak (HMK m. 119)
• Taraflar + konu + hukuki sebep + delil listesi + talep sonucu
• Harç ödemesi (peşin harç)

Dava Değeri

• Davanın niteliği + tutarı
• Harç + vekalet ücreti hesaplanması

4. Yargılama Aşamaları (HMK 6100 Reformu)

Aşama 1: Ön İnceleme (m. 137-142)

HMK 6100'ün en önemli yeniliklerinden biri. Dava dilekçesi + cevap dilekçesi sonrası yapılır:

• Dava şartları + ilk itirazlar incelenir (görevsizlik, yetkisizlik, derdestlik)
• Uyuşmazlık konuları tespit edilir
• Deliller + tanıklar belirlenir
• Sulh denemesi
• Ön inceleme duruşması zorunlu (taraflar hazır bulunur)

Aşama 2: Tahkikat (m. 143-186)

• Delil toplama + tanık dinleme + bilirkişi
• Hakim re'sen delillere ulaşabilir (sınırlı)
• İspat yükü dağılımı

Aşama 3: Sözlü Yargılama + Karar

• Tarafların son beyanları
• Hakim kararı verir
• Karar gerekçeli yazılır

5. İspat Hukuku (m. 187-297)

İspat Yükü

• Genel kural: İddia eden ispatlar (HMK m. 190)
• İspat yükünün yer değiştirmesi (karineler, kanun hükümleri)

Deliller

• Kesin delil: senet + yemin + ikrar
• Takdiri delil: tanık + bilirkişi + keşif + resmi + özel belge

Senetle İspat Zorunluluğu (m. 200-207)

• Belirli parasal sınırdan büyük (2024: 25.900 ₺) hukuki işlemler senetle ispat edilmeli
• Senede karşı tanıkla ispat yasağı
• İstisnalar: senet düzenlenmesinin imkansızlığı, yakın akrabalar

Tanık

• Davetle celp, yemin + ifade
• Tanıklıktan çekinme hakları (akrabalar, meslek sırrı)
• Yalan tanıklık TCK kapsamında

Bilirkişi

• Özel teknik bilgi gerektiren konular
• Hakim bilirkişi raporuna uymak zorunda değil — takdir yetkisi

6. Kanun Yolları

İstinaf (m. 341-360)

• Bölge Adliye Mahkemesi (BAM)
• Dilekçe: kararın tebliğinden 2 hafta
• Hem maddi hem hukuki inceleme
• BAM yeni karar verebilir

Temyiz (m. 361-381)

• Yargıtay Hukuk Daireleri
• Dilekçe: kararın tebliğinden 2 hafta
• Sadece hukuki inceleme (kanunun yanlış uygulanması)
• Bozma → yeniden yargılama; onama → kesinleşme

Yargılamanın Yenilenmesi (m. 374-381)

• Sahte delil, yalan tanıklık, hakim suç
• 5 yıllık zamanaşımı

AYM Bireysel Başvurusu (Anayasa m. 148/3)

• Tüm iç yollar tükenmişse
• 30 gün süre
• Hak ihlali iddiası

7. Geçici Hukuki Koruma

İhtiyati Tedbir (m. 389-399)

• Dava süresince mal varlığının korunması
• Teminat şartı (genelde)
• Karara itiraz + kaldırma davası

İhtiyati Haciz (İİK kapsamında)

• Para alacaklarında hakimin geçici haciz kararı

Delil Tespiti (m. 400-406)

• İleride yok olabilecek delillerin korunması

8. Tahkim (m. 407-444)

• Ticari uyuşmazlıklar için alternatif
• Tarafların iradesi + tahkim sözleşmesi
• Tek veya üç hakem
• İstinaf + temyiz yolu kapalı (sadece iptal davası)

Common Law Mezunu İçin Özel Dikkat

Alman ZPO Paraleli

• Zivilprozessordnung yapısı benzer
• Ön inceleme (güte Verhandlung) paraleli
• Beweisaufnahme (tahkikat) benzer
• Berufung (istinaf) + Revision (temyiz) paralel

Önerilen Kaynaklar

• Baki Kuru — Hukuk Muhakemeleri Usulü (klasik, 6 cilt)
• Ramazan Arslan / Ejder Yılmaz / Sema Taşpınar Ayvaz — Medeni Usul Hukuku
• Hakan Pekcanıtez — Medeni Usul Hukuku Cilt I-III
• mevzuat.gov.tr — HMK güncel metin

İlgili yazılar: Medeni Hukuk Pillar | İdari Yargı