Ceza Muhakemesi Hukuku (CMK 5271): Soruşturma + Kovuşturma + Kanun Yolları (2026)

Ceza Muhakemesi Hukuku (CMH), ceza yargılamasının nasıl yapılacağını düzenleyen usul hukuku dalıdır. 5271 sayılı CMK (2005), 1929 tarihli 1412 sayılı CMUK'un yerini alarak soruşturma + kovuşturma sürecini modern bir yapıya kavuşturmuştur. Alman StPO (Strafprozessordnung) geleneğine yakındır. STS Hukuk'ta Ceza Hukuku ile birlikte 15 soru ağırlıkta.

CMK Temel İlkeler

• Kanunilik (nullum iudicium sine lege)
• Masumiyet karinesi (m. 2/5) — suçluluğu kanıtlanana kadar
• Sanığın hakları — savunma + hukuki dinlenilme + susma
• Orantılılık — tedbirler amaçla orantılı olmalı
• Şüpheden sanık yararlanır (in dubio pro reo)
• Çelişme prensibi — taraflar karşılıklı dinlenilir

CMK'nın İki Büyük Aşaması

AŞAMA 1: Soruşturma (m. 160-230)

Soruşturmanın Başlaması

• İhbar, şikâyet (m. 158-161)
• Savcılığın re'sen harekete geçmesi
• Şüphelinin beyanı

Soruşturma Yetkilileri

• Cumhuriyet Savcısı — soruşturmayı yönetir
• Adli kolluk (polis, jandarma) — savcının emri altında
• Sulh Ceza Hakimi — koruma tedbirlerine karar verir

Koruma Tedbirleri (m. 90-140)

• Yakalama (m. 90)
• Gözaltı (m. 91-94) — max 24 saat + 48 saat uzatılabilir
• Tutuklama (m. 100-108) — sulh ceza hakimi kararıyla
• Arama + elkoyma (m. 116-134) — hakim kararı, istisnai savcı
• Teknik takip (m. 135-140) — iletişimin dinlenmesi, gizli soruşturma
• Adli kontrol — tutuklama alternatifi (m. 109-115)

Şüpheli / Sanık Hakları

• Susma hakkı (m. 147)
• Müdafi yardımı hakkı (m. 149-156)
• Ücretsiz tercüman
• Dosyayı inceleme hakkı (bazı kısıtlamalarla)
• Uyarılma + bilgilendirme

Soruşturmanın Sonlanması

• Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar (KYOK) — delil yetersizliği + kovuşturma şartı yokluğu
• İddianame (m. 170) — savcı mahkemeye iddianameyle birlikte dosyayı gönderir
• Uzlaştırma (m. 253) — belirli suçlarda tarafların anlaşmasıyla

AŞAMA 2: Kovuşturma (m. 231-311)

Mahkeme Türleri (Suça Göre)

• Sulh Ceza Hakimi — koruma tedbirleri + bazı özel görevler
• Asliye Ceza Mahkemesi — hapis + para cezası (5 yıla kadar)
• Ağır Ceza Mahkemesi — ağır cezalı suçlar (10 yıl üzeri)
• Çocuk Mahkemesi — 18 yaş altı sanıklar
• Özel görevli mahkemeler — terör, silahlı örgüt

Duruşma Süreci

• Açıklık ilkesi — aleni yargılama (istisnai kapalı)
• Çelişme prensibi — tanıklar sorgulanır
• Delil serbestisi — hukuka uygun her delil kabul
• Sanığın son sözü

Kararlar

• Mahkûmiyet — suçlu bulma + ceza verme
• Beraat — suçsuzluk
• Ceza verilmesine yer olmadığına dair karar (CYOK)
• Düşme — ölüm, af
• Güvenlik tedbiri — akıl hastaları

AŞAMA 3: Kanun Yolları (m. 260-311)

İstinaf

• Bölge Adliye Mahkemesi (BAM)
• Hem maddi hem hukuki inceleme
• Esasa yönelik karar verilebilir

Temyiz

• Yargıtay Ceza Daireleri
• Sadece hukuki inceleme
• Kanun hükümlerinin yanlış uygulanması
• Usul hatalarının ileri sürülmesi

Olağanüstü Kanun Yolları

• Kanun yararına bozma (m. 309)
• Yargılamanın yenilenmesi (m. 311-321)
• AYM bireysel başvurusu (Anayasa m. 148/3)

Delil Hukuku

Delil Türleri

• Tanık ifadesi
• Sanık ifadesi (m. 147)
• Belgeler + görüntü
• Keşif + bilirkişi
• DNA + parmak izi + teknik delil

Hukuka Aykırı Deliller (m. 148, 217)

• İşkence + kötü muamele ile elde edilen
• Kanuna aykırı arama ile elde edilen
• İzinsiz iletişim dinleme
• Hukuka aykırı deliller mahkûmiyet kararında kullanılamaz

Yurt Dışı Mezun İçin Özel Dikkat

Common Law Mezunları İçin Zor Alan

ABD Criminal Procedure vs Türk CMK farkları büyük:

• ABD'de jüri sistemi; Türkiye'de profesyonel hakim
• ABD'de plea bargaining yaygın; Türkiye'de uzlaştırma sınırlı
• ABD'de Miranda uyarısı; Türkiye'de CMK m. 147 uyarıları
• ABD federal/eyalet ayrımı; Türkiye üniter
• ABD Grand Jury; Türkiye'de yok — doğrudan savcı iddianamesi
• ABD exclusionary rule (Fourth Amendment); Türkiye'de hukuka aykırı delil benzer prensip

Alman Mezunları İçin Görece Tanıdık

• StPO (Strafprozessordnung) paraleli yapı
• Instruktionsprinzip (inceleme ilkesi) benzer
• Tutuklama (Untersuchungshaft) paraleli
• Zwischenverfahren (ara karar) Türkiye'de iddianamenin kabulü

Pratik Avukatlık İpuçları

• Gözaltı süresi sıkı takip (24 saat + 48 saat uzatma)
• İddianame tebliğinden sonra savunma hazırlığı için 1 hafta süre
• Tanık beyanları arasında çelişki arama
• Delillerin hukuka uygun toplanmış mı kontrolü
• Müdafiin dosyaya erişim hakkı (istisnalar dikkatli)

Önerilen Kaynaklar

• Nur Centel / Hamide Zafer — Ceza Muhakemesi Hukuku
• Yener Ünver / Hakan Hakeri — Ceza Muhakemesi Hukuku
• Bahri Öztürk — Ceza Muhakemesi Hukuku Temel Bilgiler
• mevzuat.gov.tr — CMK güncel metin

İlgili yazılar: Ceza Hukuku Pillar