Psikofarmakoloji: SSRI, SNRI, TSA, MAOI — Antidepresanlar ve Antipsikotikler EUS 2026

Antidepresanlar

1. SSRI (Selektif Serotonin Geri Alım İnhibitörleri)

İlk basamak antidepresan — güvenli profil, yaygın kullanım.

• Fluoksetin (Prozac) — uzun yarılanma ömrü (norfluoksetin metabolit 7-15 gün!), CYP2D6 ve 2C19 inhibitörü
• Sertralin (Zoloft) — kardiyak açıdan güvenli, kullanım en yaygın
• Paroksetin (Paxil) — CYP2D6 inhibitörü (güçlü), gebelikte kontrendike (kardiyak malformasyon), ani kesim çekilme sendromu
• Sitalopram (Celexa) — QT uzaması (> 20 mg dikkat, > 40 mg önerilmez)
• Essitalopram (Lexapro) — sitalopramın aktif enantiyomeri
• Fluvoksamin — OKB'de ilk tercih, CYP1A2 inhibitörü güçlü

Mekanizma ve Etki

• 5-HT (serotonin) geri alım taşıyıcısı (SERT) blokajı
• Akut serotonin konsantrasyonu ↑, ancak klinik etki 2-4 haftada (reseptör down-regülasyon, neurogenesis)
• Minimum CV etki, overdose'da güvenli

Yan Etkiler

• Gİ: bulantı, ishal (ilk 1-2 hafta)
• Cinsel disfonksiyon (orgazmik gecikme, libido ↓) — %30-60
• SIADH → hiponatremi (yaşlılarda)
• Kanama riski artışı (trombosit serotonin alımı bloke)
• Çekilme sendromu (özellikle paroksetin) — kademeli azaltma
• Pediatri + ergenlikte intihar riski uyarısı (FDA black-box)

2. SNRI (Serotonin-Norepinefrin Geri Alım İnhibitörleri)

• Venlafaksin (Effexor) — düşük dozda SSRI gibi, yüksek dozda SNRI; hipertansiyon riski
• Desvenlafaksin — venlafaksin aktif metaboliti
• Duloksetin (Cymbalta) — diyabetik nöropatik ağrı, fibromiyalji onaylı
• Levomilnasipran, Milnasipran

Ek endikasyon: kronik ağrı sendromları (nöropatik ağrı)

3. TSA (Trisiklik Antidepresanlar)

Eski jenerasyon — artık ilk tercih değil, yan etki profili ağır.

• Amitriptilin — sedatif, migren profilaksi, nöropatik ağrı
• İmipramin — gece işemesi (enuresis) tedavisinde
• Klomipramin — OKB'de güçlü etki
• Nortriptilin, dezimipramin — daha az antikolinerjik

Mekanizma

• NE ve 5-HT geri alım blokajı
• Ayrıca H1, M1, α1, Na+ kanal blokajı (yan etki kaynakları)

Yan Etkiler (5'li Antikolinerjik + Diğer)

• Antikolinerjik: ağız kuruluğu, konstipasyon, idrar retansiyonu, bulanık görme, konfüzyon
• α1 blokajı: ortostatik hipotansiyon
• H1 blokajı: sedasyon, kilo alımı
• Na+ kanal blokajı: kardiyak — QRS genişleme, aritmi, QT uzaması
• Overdose'da çok tehlikeli — kardiyotoksisite (Na+ kanal) → ölümcül
• Antidot: NaHCO3 (sodyum bikarbonat — Na+ kanal blokajını tersine çevirir)

4. MAOI (Monoamin Oksidaz İnhibitörleri)

• Non-selektif, irreversibl: Fenelzin, tranilsipromin
• MAO-A selektif, reversibl: Moklobemid
• MAO-B selektif: Selegilin, rasagilin (Parkinson tedavisinde)

Kritik Etkileşimler

• Tiramin içeren besinler + Non-selektif MAOI: Hipertansif kriz ("cheese reaction") — peynir, şarap, füme et, fermente ürünler
• SSRI, SNRI, meperidin, tramadol, triptan + MAOI: Serotonin sendromu — ölümcül
• Diğer antidepresana geçiş: 14 gün washout (MAOI yarılanma ömrü uzun)

5. Atipik Antidepresanlar

• Bupropion (Wellbutrin, Zyban) — NE/DA geri alım inhibitörü, nöbet eşiği ↓ (bulimi, epilepsi kontrendike), sigara bırakma onaylı
• Mirtazapin (Remeron) — α2 blokörü + 5-HT2/3 antagonisti, sedatif, iştah ↑, yaşlıda iyi tolere
• Trazodon — 5-HT reseptör modülatör, sedatif (uyku için düşük doz), priapizm riski
• Vortiyoksetin (Trintellix) — yeni nesil, multi-modal serotonerjik
• Agomelatin — melatonin M1/M2 agonist + 5-HT2C antagonist

Antipsikotikler

Tipik (Birinci Nesil) — Dopamin D2 Blokajı

• Yüksek potens: Haloperidol, flufenazin
• Orta potens: Perfenazin
• Düşük potens: Klorpromazin, tiyoridazin

Yan Etkiler

• Ekstrapiramidal Semptomlar (EPS):
  • Akut distoni (ilk gün) — benztropin, difenhidramin
  • Akatizi (2-3 hafta) — β-bloker, benzo
  • Parkinsonizm (1 ay) — antikolinerjik
  • Tardif diskinezi (aylar-yıllar) — kalıcı olabilir
• Nöroleptik Malign Sendrom (NMS): Hipertermi + rijidite + otonomik instabilite + bilinç değişikliği; tedavi: dantrolen, bromokriptin, destek
• Hiperprolaktinemi → galaktore, amenore
• QT uzaması (özellikle tiyoridazin)

Atipik (İkinci Nesil) — D2 + 5-HT2A Blokajı

• Risperidon — hiperprolaktinemi riski (yüksek D2 etki)
• Olanzapin — kilo alımı, diyabet riski (en yüksek)
• Ketiapin (Seroquel) — sedatif, uyku için düşük doz kullanılır
• Aripiprazol — D2 parsiyel agonist (unique), metabolik açıdan iyi
• Paliperidon — risperidon aktif metaboliti
• Ziprasidon — QT uzaması
• Lurasidon
• Klozapin — tedaviye dirençli şizofrenide altın standart
  • Agranulositoz riski (%1) — haftalık CBC ilk 6 ay, sonra 2 haftalık
  • Miyokardit, nöbet, sialore, metabolik yan etkiler
  • En etkili ama en riskli

Anksiyolitikler

Benzodiazepinler

GABA-A reseptör pozitif allosterik modülatör — Cl- kanal açılış sıklığı ↑.

• Kısa etkili: Midazolam, triazolam — anestezi, hızlı sedasyon
• Orta etkili: Lorazepam, alprazolam, temazepam
• Uzun etkili: Diazepam, klonazepam, klordiazepoksit — çekilme tedavisi

Kullanım alanları: Anksiyete, uyku bozukluğu (kısa süre), alkol çekilme, epilepsi (status epileptikus — lorazepam), ameliyat öncesi sedasyon, panik atak

Yan etkiler: Sedasyon, paradoksal reaksiyon (özellikle yaşlı), tolerans + bağımlılık (4 haftadan uzun kullanımda yüksek risk), çekilme sendromu (konvulsiyon!), opioidlerle kombine solunum depresyonu (FDA black-box).

Antidot: Flumazenil — GABA-A kompetitif antagonist. Ancak konvulsiyon tetikleyebilir, dikkat.

Non-Benzodiazepin Sedatifler (Z-Drugs)

• Zolpidem, zaleplon, eszopiklon — uyku için, kısa süreli
• Benzodiazepinler kadar bağımlılık yapabilir (daha az olduğu düşünülmüştü)

Buspiron

• 5-HT1A parsiyel agonist
• Generalize anksiyete bozukluğu
• Bağımlılık yapmaz, sedasyon yok
• 2-4 haftada etkili (benzolar gibi hızlı değil)

Duygudurum Dengeleyiciler

Lityum

• Bipolar bozukluk — ilk tercih
• İntihar riskini azaltan tek psikotropik ilaç
• Dar terapötik indeks — TDM zorunlu (serum 0.6-1.2 mEq/L)
• Renal atılım — NSAID, ACE-İ, tiazid ile etkileşim (düzey ↑)
• Yan etkiler: Tremor, hipotiroidi, nefrojenik diyabet insipitus, kilo alımı, akne
• Toksisite: tremor (hafif), konfüzyon + aritmi (orta), koma + nöbet (ciddi) — hemodiyaliz tedavisi
• Gebelikte: Ebstein anomalisi riski (özellikle 1. trimestr)

Antiepileptik Duygudurum Dengeleyiciler

• Valproik asit / Valproat — akut mani, profilaksi; hepatotoksisite, pankreatit, teratojen (nöral tüp defekti!), gebelikte kontrendike
• Karbamazepin — akut mani; agranulositoz, Stevens-Johnson sendromu (HLA-B*1502 → Asyalılarda), CYP3A4 otoindüksiyon
• Lamotrijin — depresif fazda; Stevens-Johnson sendromu (yavaş titrasyon şart!)

Atipik Antipsikotikler Duygudurum Endikasyonu

• Ketiapin, olanzapin, risperidon, aripiprazol — bipolar mani/mikst dönemler

Demans İlaçları

Kolinesteraz İnhibitörleri

• Donepezil, rivastigmin, galantamin
• Hafif-orta Alzheimer
• Yan etkiler: Gİ (bulantı, ishal), bradikardi

NMDA Reseptör Antagonisti

• Memantin — orta-ileri Alzheimer

Serotonin Sendromu — KRİTİK

Detaylı bilgi için: CYP450 ve İlaç Etkileşimleri

Hızlı özet: Aşırı serotonerjik etki — mental + otonomik + nöromüsküler triad. Tetikleyiciler: SSRI+MAOI, tramadol+SSRI, linezolid+SSRI, triptan+SSRI. Tedavi: İlaç kes, destek, ciddi vakada siproheptadin.

EUS Soru Tipleri

• "SSRI mekanizması?" → 5-HT geri alım (SERT) inhibisyonu
• "MAOI + tiramin?" → Hipertansif kriz
• "TSA overdose tedavisi?" → NaHCO3
• "Klozapin hematolojik yan etki?" → Agranulositoz (haftalık CBC)
• "Lityum düzey monitörü?" → 0.6-1.2 mEq/L
• "NMS bulguları?" → Hipertermi + rijidite + otonomik + bilinç
• "Tardif diskinezi hangi ilaçla?" → Tipik antipsikotikler (kronik)
• "Valproik asit gebelikte?" → Nöral tüp defekti — kontrendike

Kaynak ve Referanslar

• Goodman & Gilman's 14. Baskı, Bölüm 14-16
• Katzung's 16. Baskı, Bölüm 29-30
• Stahl's Essential Psychopharmacology, 5. Baskı
• DSM-5 / ICD-11 tanı kriterleri

Bu içerik EUS sınav hazırlığı amaçlı akademik rehberdir. Klinik tedavi için kullanılamaz. Psikiyatrik ilaç değişiklikleri psikiyatrist gözetiminde yapılmalıdır. Son güncelleme: 18 Nisan 2026.