Tüzel Kişiler
Tüzel kişi kavramı, dernekler ve vakıflar
📋 Tüzel Kişi Nedir?
Kendilerine özgü varlığı olan ve belirli bir amaca ulaşmak için örgütlenmiş kişi toplulukları ile bir amaca özgülenmiş bağımsız mal toplulukları tüzel kişilik kazanır (TMK md. 47). Tüzel kişiler; cins, yaş ve hısımlık gibi yaradılış gereği insana özgü olanlar dışındaki bütün haklara ve borçlara ehildir (TMK md. 48). Fiil ehliyetini organları aracılığıyla kullanır (TMK md. 49).
1. Tüzel Kişi Türleri
| Tür | Örnekler |
|---|---|
| Kamu tüzel kişileri | Devlet, il özel idaresi, belediye, köy; üniversiteler gibi kamu kurumları; barolar gibi kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları. Kanunla veya kanuna dayanılarak kurulur. |
| Özel hukuk tüzel kişileri | Kişi toplulukları: dernek, ticaret şirketleri, kooperatif. Mal toplulukları: vakıf. |
2. Dernekler
- Tanım: Kazanç paylaşma dışında, kanunlarla yasaklanmamış ortak bir amacı gerçekleştirmek için en az yedi gerçek veya tüzel kişinin bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirdiği kişi topluluğudur (TMK md. 56).
- Tüzel kişilik: Kuruluş bildirimi ve tüzüğün yerleşim yeri mülki idare amirliğine verilmesiyle kazanılır.
- Zorunlu organlar: genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kurulu. En yetkili organ genel kuruldur.
- Sona erme: genel kurul kararıyla fesih, kendiliğinden sona erme (ör. amacın gerçekleşmesi veya imkânsızlaşması, borç ödemeden aciz) ve mahkeme kararıyla kapatma.
3. Vakıflar
- Tanım: Gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemesiyle oluşan mal topluluğudur (TMK md. 101).
- Kuruluş: Resmî senetle veya ölüme bağlı tasarrufla yapılır; tüzel kişilik vakıf siciline tescil ile kazanılır.
- Yasak amaçlar: Hukuk düzenine veya ahlaka aykırı amaçla ya da belirli bir ırk veya cemaat mensuplarını desteklemek amacıyla vakıf kurulamaz.
- Denetim: Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yapılır.
4. Ultra Vires İlkesi
Ultra vires, tüzel kişinin amacı dışındaki işlemlerinin onu bağlamayacağı ilkesidir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu bu ilkeyi ticaret şirketleri bakımından kaldırmıştır: işletme konusu dışındaki işlemler de şirketi kural olarak bağlar; üçüncü kişinin bunu bildiği veya bilmesi gerektiği ispat edilirse bağlamaz.
⚠️ Sık Karıştırılanlar
- Dernek kişi topluluğudur, vakıf mal topluluğudur.
- Dernek tüzel kişiliği kuruluş bildirimiyle, vakıf ise vakıf siciline tescille kazanır.
- Ultra vires ilkesi ticaret şirketleri için 6102 sayılı TTK ile kaldırılmıştır.
🎯 HMGS'de Çıkabilecek Sorular
- Tüzel kişilerin hak ehliyetinin sınırı nedir?
- Dernek ve vakıf tüzel kişiliği nasıl kazanır?
- Derneğin zorunlu organları nelerdir?
- Ultra vires ilkesi ticaret şirketlerinde uygulanır mı?