Antineoplastik İlaçlar ve Kemoterapi: Sitotoksik Ajanlar, Hedef Tedaviler, İmmünoterapi — EUS 2026

Antineoplastik İlaç Sınıflandırması

1. Alkilleyici Ajanlar

DNA'ya alkil grubu ekleyerek çapraz bağ oluşturur — DNA replikasyonunu önler. Hücre siklusuna bağımlı değil (faz-non-spesifik).

Azot Hardaları

• Siklofosfamid — prodrug (CYP2B6 aktivasyonu → fosforamid mustard + acrolein)
  • Kullanım: Lenfoma, meme kanseri, otoimmün (SLE, vaskülit)
  • Yan etki: Hemorajik sistit (acrolein) → MESNA koruyucu verilir
  • İkincil kanser riski (AML)
• İfosfamid — siklofosfamide benzer, MESNA zorunlu
• Mekloretamin — Hodgkin lenfoma (MOPP protokolü)
• Klorambusil — KLL, lenfoma
• Melfalan — multipl miyelom

Nitrozüreler

• Karmustin (BCNU), lomustin (CCNU) — BBB geçer, glioblastoma

Platin Analogları

• Sisplatin — testis, over, mesane, baş-boyun kanseri
  • Yan etkiler: Nefrotoksisite (hidrasyon zorunlu), ototoksisite, nöropati, şiddetli bulantı-kusma (5-HT3 antagonisti profilaksi)
• Karboplatin — daha az nefrotoksik, miyelosupresyon belirgin
• Oksaliplatin — kolorektal (FOLFOX), nöropati (soğuğa duyarlı)

Diğer

• Busulfan — KML, kök hücre transplant öncesi; pulmoner fibroz
• Temozolomid — oral, glioblastoma (Stupp protokolü)
• Dakarbazin — melanom, sarkom (ABVD Hodgkin)

2. Antimetabolitler

DNA/RNA sentezini bozar — hücre siklusu S fazına özgü.

Folat Antagonisti

• Metotreksat (MTX) — dihidrofolat redüktaz (DHFR) inhibisyonu
  • Kullanım: ALL, meme kanseri, RA, psoriasis, ektopik gebelik, MS
  • Yüksek doz + folinik asit (leucovorin) kurtarma — toksisiteyi azaltır
  • Yan etki: Miyelosupresyon, mukozit, hepatotoksisite, pnömonit
  • Etkileşim: NSAID + MTX → renal atılım ↓ → toksisite ↑
  • Gebelikte kontrendike (teratojen)
• Pemetreksed — mezotelyoma, akciğer kanseri

Pirimidin Analoğu

• 5-Florourasil (5-FU) — timidilat sentaz inhibitörü
  • Kolorektal, baş-boyun, meme kanseri
  • Leucovorin ile güçlendirilir
  • Yan etkiler: Mukozit, diyare, el-ayak sendromu, kardiyotoksisite
  • DPD eksikliği (farmakogenetik): 5-FU toksisitesi ciddi artar — genetik tarama öneriliyor
• Kapesitabin — oral 5-FU prodrug
• Gemsitabin — pankreas, akciğer
• Citarabin (Ara-C) — AML (indüksiyon)

Pürin Analoğu

• Merkaptopürin (6-MP) — ALL idame
• Tiyoguanin, fludarabin (KLL)
• Azatiyoprin (6-MP prodrug) — immünosupresyon
• TPMT polimorfizm: Poor metabolizer'larda 6-MP/azatiyoprin toksisite ↑

3. Antitümör Antibiyotikler

• Doksorubisin (Adriyamisin), Daunorubisin — Topoizomeraz II inhibisyonu + serbest radikal
  • Yaygın kullanım: Meme, lenfoma, lösemi, sarkom
  • Kardiyotoksisite (kümülatif doz bağımlı — > 550 mg/m²)
  • Koruyucu: Deksrazoksan (Fe2+ şelasyon)
  • Yan etki: Alopesi, miyelosupresyon, kırmızı idrar, mukozit
• Bleomisin — Hodgkin (ABVD); pulmoner fibroz (kümülatif, oksijene dikkat)
• Mitomisin C — mesane kanseri intravezikal; HUS riski
• Aktinomisin D (Daktinomisin) — pediatrik tümörler (Wilms)

4. Mikrotübül Ajanları

Vinca Alkaloidleri

• Vinkristin — tübülin polimerizasyon inhibisyonu; ALL, lenfoma
  • KRİTİK: Vinkristin intratekal VERİLMEZ (ölümcül). Sadece IV.
  • Yan etki: Nöropati (periferik), konstipasyon, SIADH
  • Miyelosupresyon MİNİMAL (vinblastine'den farkı!)
• Vinblastin — Hodgkin (ABVD), germ cell; miyelosupresyon belirgin
• Vinorelbin — akciğer, meme

Taksanlar

• Paklitaksel (Taxol) — mikrotübül stabilize eder (polimerizasyon ↑)
  • Meme, over, akciğer, Kaposi
  • Premedikasyon (kortikosteroid, antihistaminik) zorunlu — anafilaksi
  • Yan etkiler: Nöropati, miyelosupresyon, alopesi
• Dosetaksel — meme, prostat, akciğer
• Nab-paklitaksel (Abraxane) — albumin nanopartikül, premedikasyon yok

5. Topoizomeraz İnhibitörleri

• İrinotekan (topoisomeraz I) — kolorektal (FOLFIRI); diyare, UGT1A1 polimorfizm toksisite ↑
• Topotekan (topoisomeraz I) — over, akciğer
• Etoposid (topoisomeraz II) — testis, akciğer; ikincil AML

6. Hormon Tedavileri

Meme Kanseri

• Tamoksifen — SERM (östrojen reseptör antagonist meme, agonist uterus); endometrial kanser, VTE
• Aromataz İnhibitörleri: Anastrozol, letrozol, eksemestan — postmenopoz meme kanseri; osteoporoz
• Fulvestrant — selektif östrojen reseptör degrader (SERD)
• CDK 4/6 inhibitörleri: palbosiklib, ribosiklib, abemasiklib

Prostat Kanseri

• GnRH agonistleri: Leuprolid, goserelin — başlangıçta flare (antiandrojen ile önle)
• GnRH antagonisti: Degareliks — hızlı testosteron düşüşü
• Antiandrojenler: Flutamid, bikalutamid, enzalutamid, apalutamid
• Abirateron — CYP17 inhibitörü

7. Hedef Tedaviler

Tirosin Kinaz İnhibitörleri (TKİ — "-inib")

• İmatinib (Gleevec) — BCR-ABL; KML devrim (Ph+ kromozom)
• Nilotinib, dasatinib — 2. nesil KML
• Erlotinib, gefitinib, osimertinib — EGFR (akciğer kanseri)
• Krizotinib, alektinib — ALK (akciğer kanseri)
• Sorafenib, sunitinib — VEGF (böbrek, karaciğer)
• İbrutinib — BTK (KLL, mantle cell)
• Palbosiklib — CDK 4/6 (meme)
• Trametinib, dabrafenib — BRAF/MEK (melanom)

Monoklonal Antikorlar ("-mab")

• Rituksimab — CD20 (B hücreli lenfoma, RA)
• Trastuzumab (Herceptin) — HER2 (meme); kardiyotoksik (ekokardiyografi)
• Bevasizumab (Avastin) — VEGF; hipertansiyon, kanama, yara iyileşme bozukluğu
• Cetuksimab, panitumumab — EGFR; KRAS wild-type gerekli

İmmün Kontrol Noktası İnhibitörleri (CPI)

• Anti-PD-1: Nivolumab, pembrolizumab — melanom, NSCLC, böbrek
• Anti-PD-L1: Atezolizumab, durvalumab
• Anti-CTLA-4: Ipilimumab — melanom
• Yan etki: İmmün ilişkili advers olaylar (pneumonitis, kolit, hepatit, endokrinopati)

CAR-T Hücre Tedavileri

• Tisagenlecleucel, aksikabtagen ciloleucel — CD19 (B-ALL, DLBCL)
• Yan etkiler: Sitokin salım sendromu (CRS), nörotoksisite

Kemoterapi Yan Etki Yönetimi

Bulantı-Kusma (CINV)

• 5-HT3 antagonistleri: Ondansetron, granisetron — akut
• NK1 antagonistleri: Aprepitant — geciken
• Glukokortikoid: Deksametazon
• Yüksek emetojenik (sisplatin): üçlü kombinasyon

Miyelosupresyon

• Nötropeni → G-CSF (filgrastim, pegfilgrastim)
• Anemi → eritropoetin (ESA)
• Trombositopeni → trombosit transfüzyonu, romiplostim

Mukozit

• Oral hijyen, ağız gargara
• Palifermin (keratinosit büyüme faktörü)

Tümör Lizis Sendromu (TLS)

• Hızlı tümör yıkımı → hiperürisemi, hiperkalemi, hiperfosfatemi, hipokalsemi, akut renal yetmezlik
• Önlem: Hidrasyon + allopurinol (hiperürisemi); rasburikaz (ciddi)

Sitotoksik Hazırlama — Eczacı Rolü

• Biyolojik güvenlik kabini (Class II BSC)
• Kişisel koruyucu ekipman (PPE): Maske, eldiven, önlük
• USP 800 standartları (tehlikeli ilaçların hazırlanması)
• Dökülme kiti, imha protokolleri
• Doz doğruluk kontrolü (BSA, AUC tabanlı)

EUS Soru Tipleri

• "Siklofosfamid + MESNA neden?" → Hemorajik sistit koruma
• "Doksorubisin kümülatif toksisitesi?" → Kardiyotoksisite
• "MTX kurtarma ilacı?" → Folinik asit (leucovorin)
• "Vinkristin en önemli güvenlik kuralı?" → Asla intratekal değil
• "Trastuzumab hedefi?" → HER2
• "İmatinib hedefi?" → BCR-ABL (KML)
• "Sisplatin kritik yan etki?" → Nefrotoksisite
• "İrinotekan + UGT1A1?" → Farmakogenetik, toksisite ↑

Kaynak ve Referanslar

• Goodman & Gilman's 14. Baskı, Bölüm 62-66
• Katzung's 16. Baskı, Bölüm 54-55
• NCCN (National Comprehensive Cancer Network) Guidelines
• USP 800 — Hazardous Drugs Handling

Bu içerik EUS sınav hazırlığı amaçlı akademik rehberdir. Klinik onkoloji tedavisi için kullanılamaz. Son güncelleme: 18 Nisan 2026.