Hormon Farmakolojisi: Tiroid, Östrojen, Progesteron, Glukokortikoid, Diyabet İlaçları — EUS 2026

Tiroid Farmakolojisi

Hipotiroidi Tedavisi

• Levotiroksin (L-T4) — altın standart, sentetik T4
  • Aç karna (30-60 dk sabah), demir/kalsiyum/besin absorpsiyon ↓
  • TSH ile monitörleme (hedef 0.5-4 mIU/L)
  • Yarılanma ömrü 7 gün — doz değişimi 6-8 hafta sonra değerlendir
  • Gebelikte doz %30-50 ↑ gerekir
  • Dar terapötik indeks — jeneerik değişim dikkatle yapılmalı
• Liotironin (L-T3) — kısa etkili T3, miksödem koması acil
• Desikkasyon tiroid (kurutulmuş domuz tiroidi) — alternatif (T3 + T4 karışımı)

Hipertiroidi Tedavisi

• Tiyonamidler:
  • Metimazol (Tapazole) — ilk tercih (gebelik 1. trimestr hariç)
  • Propiltiyourasil (PTU) — gebelik 1. trimestr, tiroid fırtınası; hepatotoksisite riski
  • Mekanizma: Tiroid peroksidaz (TPO) inhibisyonu — T3/T4 sentezi ↓
  • PTU ayrıca periferik T4 → T3 dönüşümünü de inhibe eder
  • Yan etkiler: Agranulositoz (%0.3, ateş + boğaz ağrısı), hepatit, döküntü
• Radyoaktif İyot (I-131) — Graves, toksik nodül; sonrasında genellikle hipotiroidi
• β-Bloker (propranolol) — semptomatik (taşikardi, tremor); T4→T3 dönüşümünü de inhibe eder
• İyot (Lugol): Tiroidektomi öncesi, tiroid fırtınası (Wolff-Chaikoff etkisi)

Adrenal Hormonlar — Glukokortikoidler

Sınıflandırma (Etki Süresine Göre)

Etki Süresi	İlaç	Anti-İnflamatuar Eşdeğer Doz	Mineralokortikoid Aktivitesi
Kısa (8-12 saat)	Hidrokortizon (kortizol)	20 mg	Yüksek
Kısa	Kortizon	25 mg	Yüksek
Orta (12-36 saat)	Prednizon, Prednizolon	5 mg	Orta
Orta	Metilprednizolon	4 mg	Minimal
Orta	Triamsinolon	4 mg	Yok
Uzun (36-72 saat)	Deksametazon	0.75 mg	Yok
Uzun	Betametazon	0.75 mg	Yok
Mineralokortikoid	Fludrokortizon	—	Çok yüksek

Klinik Kullanım

• Otoimmün hastalıklar (RA, SLE, IBD, multipl skleroz atak)
• Astım, KOAH alevlenme
• Anafilaksi (epinefrinden sonra)
• Adrenal yetmezlik (Addison, ikincil)
• Doku rejeksiyonu (transplant)
• Antineoplastik (lösemi, lenfoma)
• Gebelik öncesi erken doğum (fetal akciğer maturasyonu) — betametazon

Yan Etkiler (Uzun Süreli Kullanımda)

• Cushing sendromu: Aydede yüz, trunkal obezite, striae
• Hiperglisemi, diyabet
• Osteoporoz (Ca+D takviyesi, bifosfonat)
• Peptik ülser, Gİ kanama
• Miyopati, kas zayıflığı
• Katarakt, glokom
• İmmün baskılanma → enfeksiyon riski
• Mental: öfori, psikoz, depresyon
• Büyüme geriliği (çocuk)
• HPA aksı baskılanması → ani kesim Addison krizi

Uzun süre kullanımdan sonra kademeli azaltma zorunlu (taper).

Reprodüktif Hormonlar

Östrojen-Progesteron Kombinasyonları

Oral Kontraseptifler

• Kombine (östrojen + progestin):
  • Etkinlik: mükemmel (%99+)
  • Östrojen: Etinilestradiol (EE) genellikle 20-35 mcg
  • Progestin: levonorgestrel, norgestimat, dezogestrel, drospirenon
  • Drospirenon: antimineralokortikoid — sıvı retansiyonu ↓
• Progestin-only ("mini-pill"): Gebelikte/emzirmede uygun
• Acil kontraseptif: Levonorgestrel 1.5 mg (72 saat içinde), ulipristal

OC Yan Etkileri ve Kontrendikasyonlar

• VTE (venöz tromboembolizm) riski — özellikle sigara + > 35 yaş
• MI, inme riski (sigaralı yaşlılarda)
• Hipertansiyon
• Depresyon
• Kontrendikasyonlar: Aktif tromboz, migren aura, > 35 yaş + sigara, meme kanseri, karaciğer hastalığı

İlaç Etkileşimi

• Rifampisin, karbamazepin, St. John's Wort → OC etkinliği ↓ (gebelik riski)
• Antibiyotik + OC: Eskiden risk düşünülürdü, bugün sadece rifampisin dışında klinik anlamlı değil

Hormon Replasman Tedavisi (HRT)

• Menopoz semptomları — vazomotor, genitoüriner
• Östrojen tek başına: Meme kanseri riski ↓, ama endometriyum kanseri ↑ (uterus varsa progestin eklenmeli)
• WHI çalışması (2002): Uzun kullanımda CV risk + meme kanseri ↑ — düşük doz, kısa süre

SERM (Selektif Östrojen Reseptör Modülatörleri)

• Tamoksifen: Meme kanseri (östrojen reseptör+); uterus östrojenik (endometrial kanser riski)
• Raloksifen: Osteoporoz; meme ve uterusa antiestrojenik
• Klomifen: Ovülasyon indüksiyon (kısırlık tedavisi)

Progestinler

• Medroksiprogesteron (IM depo) — kontraseptif, endometriyum koruyucu
• Mifepriston (RU-486) — gestasyonel sonlandırma (progesteron antagonisti)
• Ulipristal — acil kontraseptif, fibroid tedavisi

Androjenler ve Antiandrojenler

• Testosteron — hipogonadizm
• Finasterid, dutasterid — 5α-redüktaz inhibitörleri; BPH, androjenik alopesi
• Flutamid, bikalutamid — prostat kanseri
• Siproteron — hirsutizm

Diyabet İlaçları

İnsülin

Tip	Örnek	Başlangıç	Pik	Süre
Hızlı etkili	Lispro, Aspart, Glulisin	5-15 dk	1-2 saat	3-5 saat
Kısa etkili (Regular)	Humulin R	30 dk	2-4 saat	5-8 saat
Orta etkili	NPH	1-2 saat	4-12 saat	12-18 saat
Uzun etkili (bazal)	Glargin, Detemir, Degludek	1-2 saat	Pik yok	20-42 saat

Tip 1 diyabet: Zorunlu; Tip 2: İleri evre

Oral Antidiyabetikler

1. Biguanid — Metformin

• İlk tercih Tip 2 DM
• Mekanizma: Hepatik glukoneojenez ↓, insülin duyarlılığı ↑
• Kilo nötr/hafif kilo kaybı, hipoglisemi YAPMAZ
• Yan etkiler: Gİ (ishal, bulantı), B12 eksikliği, laktik asidoz (nadir ama ciddi)
• Kontrendikasyon: GFR < 30, ciddi karaciğer yetmezliği, kontrast madde öncesi 48 saat

2. Sulfonilüreler

• Glibenklamid, glipizid, gliklazid, glimepirid
• Mekanizma: K-ATP kanal blokajı → insülin salınımı ↑
• Hipoglisemi riski, kilo alımı
• Dikkat: Yaşlılarda uzun etkili olanlar (glibenklamid) kaçınılmalı

3. DPP-4 İnhibitörleri ("-gliptin")

• Sitagliptin, saksagliptin, linagliptin, vildagliptin
• Mekanizma: DPP-4 inhibisyonu → GLP-1 yarılanma ömrü ↑ → insülin salınımı ↑
• Kilo nötr, hipoglisemi düşük
• Pankreatit riski (nadir)

4. GLP-1 Agonistleri ("-tid")

• Liraglutid, semaglutid (Ozempic, Wegovy), dulaglutid, eksenatid
• SC enjeksiyon (semaglutid oral form da var)
• Kilo kaybı belirgin — obezite tedavisinde de onaylı
• Kardiyovasküler koruma (LEADER, SUSTAIN-6 çalışmaları)
• Yan etkiler: Bulantı (ilk haftalar), pankreatit, medüller tiroid kanseri riski (hayvan modelleri)

5. SGLT2 İnhibitörleri ("-gliflozin")

• Empagliflozin (Jardiance), dapagliflozin (Forxiga), kanagliflozin
• Mekanizma: Proksimal tübülde SGLT2 inhibisyonu → glikozüri
• Kilo kaybı, kan basıncı ↓
• Kardiyovasküler koruma (EMPA-REG, CANVAS, DECLARE) — MI, kalp yetmezliği ↓
• Renal koruma (DAPA-CKD, EMPA-KIDNEY)
• Yan etkiler: Genital mantar enfeksiyonu, DKA (özellikle Tip 1'de), volüm kaybı, amputasyon riski (kanagliflozin)

6. Tiyazolidinedion (TZD)

• Pioglitazon — PPAR-γ agonisti, insülin duyarlılığı ↑
• Kilo alımı, sıvı retansiyonu (KY riski), osteoporoz, mesane kanseri tartışması

7. α-Glukosidaz İnhibitörü

• Akarboz — karbonhidrat emilimi yavaşlatır
• Gaz, şişkinlik yan etki

Kortikosteroid Mineralokortikoid Ayrımı

Aldosteron Yolağı

• Aldosteron → böbrek distal tübülde Na+ tutulumu, K+ atılımı
• Spironolakton — aldosteron antagonisti; hiperkalemi, jinekomasti, hirsutizm
• Eplerenon — selektif, jinekomasti yok
• Primer hiperaldosteronizm (Conn sendromu) tanısı

Osteoporoz İlaçları

• Bifosfonatlar: Alendronat, risedronat, zoledronik asit — osteoklast inhibisyonu
  • Oral aç karna, dik pozisyonda, 30 dk uzanmama (ösofagit)
  • Atipik femur kırığı, çene osteonekrozu
• Denosumab: RANKL monoklonal antikor; 6 ayda SC
• Teriparatid: Rekombinant PTH, anabolik
• Raloksifen: SERM
• Ca + D vitamini — temel takviye

EUS Soru Tipleri

• "Levotiroksin monitörü?" → TSH
• "PTU gebelikte neden tercih?" → 1. trimestr; metimazol teratojen
• "Metformin kontrendikasyonu?" → GFR < 30, laktik asidoz
• "SGLT2 inhibitörü mekanizması?" → Glikozüri
• "Cushing iatrojenik ne zaman?" → Uzun süre glukokortikoid
• "OC + rifampisin?" → Gebelik riski ↑
• "Tamoksifen endometrial risk?" → Evet, östrojenik etki uterus
• "Bifosfonat nasıl alınır?" → Aç karna, dik pozisyonda, 30 dk uzanma

Kaynak ve Referanslar

• Goodman & Gilman's 14. Baskı, Bölüm 45-50
• Katzung's 16. Baskı, Bölüm 37-42
• ADA Standards of Medical Care in Diabetes 2024
• American Thyroid Association Guidelines

Bu içerik EUS sınav hazırlığı amaçlı akademik rehberdir. Klinik tedavi için kullanılamaz. Son güncelleme: 18 Nisan 2026.