KPSS Vatandaşlık — Test 4 (ULTRA İLERİ — 4. Katman)

**KPSS VATANDAŞLIK TEST 4 ULTRA İLERİ DÜZEY** (KPSS A + ÖABT + Akademisyen + Hukuk doktorası + 4 KATMANLI PILLAR SİSTEM). 4 katmanlı pillar: (1) **Test 1 TEMEL** (Wave 4 — Iter 39). (2) **Test 2 İLERİ** (Wave 19 — Iter 124) — Cumhurbaşkanlığı Sistemi + TBMM 600 + AYM/Danıştay/Yargıtay/HSK + yerel yönetim. (3) **Test 3 ULTRA İLERİ** (Wave 30 — Iter 176) — CB Kararname + OHAL + AYM bireysel başvuru + Karel Vasak 3 kuşak haklar tanıtım. (4) **Test 4 ULTRA İLERİ** (Wave 31 — Iter 189) — **Anayasa İleri Akademik 4** (Madde 2 nitelikler + Madde 13 6 şart + Madde 90/5 AİHS önceliği 2004 reformu + AYM bireysel başvuru 2010 detay) + **Yargı Sistemi İleri 3** (Danıştay 1868 + HSK 13 üye 2017 + Sayıştay 1862) + **İdari Hukuk + Uluslararası 3** (İdari işlem YESKKM + AB uyum 1959-2024 + Karel Vasak 1979 3 kuşak haklar detay). **5 ŞIK + YANLIŞ CEZASI YOK + KPSS A + ÖABT + Akademisyen + Hukuk doktorası düzey + politik nötr olgusal anlatım**.

**KPSS VATANDAŞLIK 4 KATMANLI PILLAR SİSTEM TAM YAPI**: **KATMAN 1 — TEMEL (Wave 4 — Iter 39)**: 1982 Anayasası + 2017 sonrası sistem genel + AYM temel. **Hedef kitle**: KPSS Lisans/B grubu adayları. **Konu**: Anayasa'nın temel kavramları + devlet nitelikleri + temel hak ve özgürlükler genel. **KATMAN 2 — İLERİ (Wave 19 — Iter 124)**: Cumhurbaşkanlığı Sistemi + TBMM 600 + AYM/Danıştay/Yargıtay/HSK + yerel yönetim. **Hedef kitle**: KPSS A grubu adayları orta düzey. **Konu**: 2017 Cumhurbaşkanlığı sistemi + yargı yapısı + yerel yönetim. **KATMAN 3 — ULTRA İLERİ (Wave 30 — Iter 176)**: Anayasa 2017 9 değişiklik + CB Kararname + OHAL + AYM bireysel başvuru + Danıştay 1868 + HSK 13 üye + İdari işlem 5 unsur YESKKM + 5018 KMYK + Akademik anayasa hukuku Gözler/Özbudun/Erdoğan/Kaboğlu + Karel Vasak 1979 3 kuşak haklar. **Hedef kitle**: KPSS A grubu + ÖABT + Akademisyen ileri düzey. **Konu**: Anayasa'nın derin kavramları + akademik tartışmalar. **KATMAN 4 — ULTRA İLERİ (Wave 31 — Iter 189)**: Madde 2 nitelikler detay + Madde 13 6 şart detay + Madde 90/5 AİHS önceliği 2004 reformu + AYM bireysel başvuru 2010 detay + Danıştay 1868 yapı + HSK 13 üye 2017 + Sayıştay 1862 INTOSAI + İdari işlem 5 unsur + AB uyum 1959-2024 + Karel Vasak 1979 3 kuşak haklar detay. **Hedef kitle**: KPSS A grubu + Akademisyen + Hukuk doktorası en yüksek düzey. **KATMAN İLİŞKİLERİ**: Her katman bir önceki üzerine inşa eder + katmanlar arası ileri seviye. Test 1 → Test 4 doğrusal artış: temel kavram → 2017 sistem → ileri akademik → doktora düzey. **AVANTAJ**: 4 katmanlı pillar Türkiye'de KPSS Vatandaşlık alanında en kapsamlı sistem + sinavtime'a karşı **RAKİPSİZ KONUM**.

**ANAYASA MADDE 2 NİTELİKLER + MADDE 13 6 ŞART TAM REHBERİ**: **MADDE 2 NİTELİKLER**: "Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, **insan haklarına saygılı**, **Atatürk milliyetçiliğine bağlı**, **başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan**, **demokratik**, **lâik** ve **sosyal bir hukuk devletidir**." **5 ANA NİTELİK**: (1) İnsan haklarına saygılı, (2) Atatürk milliyetçiliğine bağlı, (3) Başlangıç ilkelerine dayalı, (4) Demokratik + Lâik + Sosyal hukuk devleti (kümülatif tek nitelik 4 sıfat). **MADDE 4** ile Madde 2 hükümleri **DEĞİŞTİRİLEMEZ + DEĞİŞTİRİLMESİ TEKLİF EDİLEMEZ**. **MADDE 13 SINIRLANDIRMA 6 ŞART**: "Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz." **6 ŞART**: (1) **Kanunla** (kanunilik — Lex), (2) **Anayasanın ilgili maddesinde belirtilen sebep** (her temel hak maddesinde ayrı), (3) **Öze dokunmama** (Wesensgehaltsgarantie — Alman Anayasası'ndan miras), (4) **Demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olmama**, (5) **Lâik Cumhuriyetin gereklerine aykırı olmama**, (6) **Ölçülülük ilkesi** (Verhältnismäßigkeit — uygunluk + gereklilik + orantılılık 3 alt-ilke). **MADDE 13 TARİHÇE**: (a) **1982 orijinal Madde 13**: sınırlandırma sebepleri tek maddede toplanmıştı (meşru savunma + suç önleme + genel sağlık + genel ahlak + kamu düzeni + kamu yararı + millî güvenlik). (b) **3 Ekim 2001 reformu** (4709 sayılı Kanun) — değiştirildi → Sınırlandırma sebepleri her temel hak maddesinde ayrı düzenlendi + ölçülülük + öze dokunmama + demokratik düzen + lâik cumhuriyet vurgusu. **CB KARARNAME YETKİSİ + SINIRLAR** (Madde 104/17): Cumhurbaşkanı kararname çıkarabilir AMA 3 SINIR: (1) Temel haklar yasak, (2) Anayasa kanun gereken konular yasak, (3) Kanun çatışmasında kanun esastır. **AYM BİREYSEL BAŞVURUDA MADDE 13 ROLÜ**: AYM Madde 13'ü temel hak ihlali değerlendirmesinde kritik norm olarak kullanır + ölçülülük ilkesi her dava analizinde uygulanır.

**MADDE 90/5 + 2004 REFORMU AİHS ÖNCELİĞİ TAM REHBERİ**: **MADDE 90/5 ÖNCESİ + SONRASI**: **ÖNCE 2004**: "Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesine başvurulamaz." **SONRA 2004 EKLENEN CÜMLE** (5170 sayılı Kanun, 7 Mayıs 2004): "**Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır.**" **REFORM NEDENİ**: (a) **AB uyum süreci** (1999 Helsinki aday + 2005 müzakere) — Türkiye AB normlarına uyum sağlamak için iç hukukta uluslararası antlaşmalara öncelik verme. (b) **AİHS uyum** — Türkiye 1954 AİHS onay + 1990 AİHM yargı yetkisi tanıma → AİHS önceliği iç hukukta kritik. (c) **Hukuk reformları paketi** — 2001-2004 arası 9 anayasa reform paketi (özellikle 2001 + 2004 + 2010). **HUKUK HİYERARŞİSİ TÜRKİYE 2004 SONRASI**: (1) **Anayasa** (en üst — Madde 11 üstünlüğü). (2) **Temel hak antlaşmaları** (AİHS dahil — kanundan üstün). (3) **Diğer uluslararası antlaşmalar + kanunlar** (eşit düzey). (4) **Kanun Hükmünde Kararnameler (KHK)** (2017 öncesi). (5) **Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri (CBK)** (2017+). (6) **Yönetmelikler + tebliğler + idari işlemler** (en alt). **AİHS ÖZEL DURUMU**: (a) **1950 Roma** AİHS imzalandı + 1953 yürürlük. (b) **1954** Türkiye AİHS onay. (c) **1959** AİHM kuruldu Strazburg. (d) **22 Ocak 1990** Türkiye AİHM yargı yetkisi tanıma. (e) **2004 Madde 90/5** AİHS önceliği iç hukuk. (f) **2010 AYM bireysel başvuru** AİHS hakları denetim. **AİHM KARARLARI TÜRKİYE'YE ETKİSİ**: Türkiye AİHM'de en çok dava açılan ülkelerden + her yıl 50-100 ihlal kararı + Türkiye tazminat ödüyor. **ÖNEMLİ AİHM KARARLARI TÜRKİYE**: (a) Leyla Şahin v. Türkiye 2005 (üniversite türban yasağı AİHM kabul). (b) Selahattin Demirtaş v. Türkiye 2018 + 2020 (siyasi tutukluluk + AİHM ihlal). (c) Cumhuriyet gazetesi + ifade özgürlüğü davaları. **AYM BİREYSEL BAŞVURUDA AİHS ROLÜ**: 2010 reformu sonrası AYM AİHS'i temel hak listesi olarak kullanır + 50+ Türk AYM kararı AİHM içtihatlarını kaynak gösterir.

**AYM BİREYSEL BAŞVURU TAM REHBERİ**: **TARİHÇE**: (a) **2010 Anayasa Reformu** (5982 sayılı Kanun, 7 Mayıs 2010 + halkoylaması 12 Eylül 2010 %58 kabul) — Madde 148 değişiklik + Anayasa'da temel hak ihlali için AYM'ye doğrudan bireysel başvuru hakkı. (b) **6216 sayılı Kanun** (3 Mart 2011) — usul ve esaslar düzenleme. (c) **23 Eylül 2012** — bireysel başvuru yürürlüğe girdi (2 yıl hazırlık dönemi sonrası). **4 KOŞUL**: (1) **Kamu gücü kaynaklı ihlal** — özel kişi-özel kişi ilişkisinde değil, kamu otoritesi + idare + yargı kararları. (2) **Anayasa'da + AİHS'te güvence altına alınmış temel hak** — kişisel/siyasal/sosyal-ekonomik haklar dahil. (3) **Kanun yollarının tüketilmiş olması** — iç hukukta tüm itiraz/temyiz yolları kullanılmış. (4) **30 gün süre** — kanun yolu tüketimi tarihinden itibaren. **YILLIK BAŞVURU SAYILARI** (AYM resmi istatistikleri): (a) 2012 (Eylül-Aralık) 1.342 başvuru (3 ay). (b) 2013 — 9.897. (c) 2014 — 20.578. (d) 2015 — 24.378. (e) 2016 (15 Temmuz darbe girişimi sonrası) — 80.000+ (zirvede). (f) 2017-2019 — yıllık 40.000-50.000 arası. (g) 2020-2024 — yıllık 50.000+ + dosya birikmesi sorunu. **AYM 2 KARAR TÜRÜ**: (1) **Kabul edilebilirlik (ön inceleme)** — başvuru 4 koşul karşılıyor mu? (2) **Esastan inceleme** — başvuru gerekçesi yerinde mi + temel hak ihlali var mı? **İHLAL KARARI SONUÇLARI**: (a) Tazminat (maddi + manevi). (b) İhlali kaldırma kararı (idari işlem iptal + yeniden yargılama). (c) Adalet Bakanlığı + ilgili mahkeme + idare uygulama yükümlülüğü. **AİHM İLE İLİŞKİ**: (a) Bireysel başvuru iç hukuk tüketme şartını karşılar — AİHM'e başvurudan önce AYM'ye gidilmek zorunludur (AİHS Madde 35). (b) AYM bireysel başvuru reddederse + AİHM'e başvuruda 6 ay süre + AİHM'in kapasitesi büyük (Türk başvuruları en çok). **KABUL EDİLEBİLİRLİK RED SEBEPLERİ**: (a) Süre aşımı (30 gün geçti). (b) Kanun yolu tüketilmedi. (c) Kamu gücü değil özel ilişki. (d) Anayasa'da güvence altına alınmamış hak. (e) Açıkça dayanaksız. **2017 SONRASI DEĞİŞİKLİKLER**: AYM 17 üye → 15 üye + CB atama yetkisi (Cumhurbaşkanlığı Sistemi). **AKADEMİK TARTIŞMALAR**: Aliefendioğlu (eski AYM Başkanı) + Kaboğlu + Gözler + Özbudun farklı yorumlar — bireysel başvuru AYM'yi gerçek anayasa mahkemesi yaptı.

**DANIŞTAY + HSK + SAYIŞTAY TAM REHBERİ**: **(1) DANIŞTAY (10 Mayıs 1868 Şura-yı Devlet)**: (a) Sultan Abdülaziz döneminde Tanzimat reform kapsamında kuruldu. (b) Fransız Conseil d'État 1799 (Napolyon) modelinden esin. (c) **Anayasa Madde 155** + **2575 sayılı Danıştay Kanunu** (1982). (d) **90 üye** — CB 1/4 atama + HSK 3/4 seçimi. (e) **15 dava dairesi**: 10 idari + 4 vergi + 1 idari danışma. (f) **3 ana kurul**: Genel Kurul + Dava Daireleri Kurulu + İdari Dava Daireleri Kurulu. (g) **2 GÖREV**: Yargı (İYUK 2577 Madde 7-50 — iptal davası + tam yargı + idari sözleşme) + Danışma (CB Kararnameleri ön inceleme 2017+ + kanun görüşü). **3 AŞAMALI İDARİ YARGI**: 1. derece İdare/Vergi Mh + 2. derece BİM (9 BİM, 2014 reformu) + 3. derece Danıştay. **(2) HSK (Hâkimler ve Savcılar Kurulu — 2017 sonrası)**: (a) **1961 Anayasası** — HYK + SYK ayrı. (b) **1982 Anayasası** — HSYK tek kurul + Madde 159. (c) **2010 reform** — HSYK 22 üye + farklı seçim. (d) **6087 sayılı Kanun** (2010). (e) **2017 reform** (6771 sayılı + halkoylaması 16 Nisan 2017 %51 kabul) — HSYK → HSK + 22 → 13 üye. **2017 HSK YAPI**: Doğal üyeler 2 (Adalet Bakanı Başkan + Adalet Bakanlığı Müsteşarı) + CB atama 4 üye + TBMM seçim 7 üye (CB grubundan 7 aday önerisi + TBMM 2/3 nitelikli çoğunluk). **3 daire**: Hâkim ve Savcı Atama + Disiplin + Yargı Eğitim. **Görev süresi 4 yıl** + 1 kez yeniden seçilebilir. **(3) SAYIŞTAY (29 Mayıs 1862 Divan-ı Muhasebat)**: (a) Sultan Abdülaziz döneminde Tanzimat reform kapsamında kuruldu (162 yıllık köklü kurum). (b) Fransız Cour des Comptes (1807 Napolyon) modelinden esin. (c) **Anayasa Madde 160** + **6085 sayılı Sayıştay Kanunu** (2010). (d) **TBMM adına** kamu idareleri denetimi yapar. (e) **Üyeleri hâkimlik teminatına** sahip. (f) **3 ANA DENETİM TÜRÜ**: (i) **Düzenlilik denetimi** (mali tablo + uygunluk + INTOSAI Lima 1977), (ii) **Performans denetimi** (3E — Ekonomiklik + Etkililik + Etkinlik + VFM Value for Money), (iii) **Hesap yargılaması** (kesin hüküm + hazine zararı tazmini). (g) **INTOSAI 1953 Havana** uluslararası örgüt üyesi + **EUROSAI 1990 Madrid** + Türkiye 2014-2017 EUROSAI Sekretarya dönemi.

**İDARİ İŞLEM 5 UNSUR YESKKM + YETKİ SAPTIRMASI TAM REHBERİ**: **YESKKM AKROSTİŞ**: **Y**etki + **(Ş/E)Şekil** + **S**ebep + **K**onu + **(K/M)Maksat**. **5 UNSUR DETAY**: **(1) YETKİ UNSURU**: İşlemi yapan makamın yetkili olması — kişisel + konu + zaman + yer yetkisi. **Yetki gaspı** (usurpation de pouvoir) → yokluk. **(2) ŞEKİL UNSURU**: Kanunun öngördüğü usul + biçim — yazılı şekil + onay + imza + yayın + duyuru + görüş alma + gerekçe. **(3) SEBEP UNSURU**: İşlem öncesindeki olgu + gerekçe — olgu + hukuk normu örtüşmesi + sebep ikamesi. **(4) KONU UNSURU**: İşlemin doğurduğu hukukî sonuç (kazanım/kayıp/hak/yükümlülük) — kanunun aradığı sonuçtan farklı olmamalı. **(5) MAKSAT (AMAÇ) UNSURU**: Kamu yararı ana amacı — **YETKİ SAPTIRMASI (Détournement de pouvoir)** kamu yararı dışında farklı amaç (kişisel intikam + siyasi baskı + ekonomik çıkar + kayırma). **YETKİ SAPTIRMASI TARİHSEL KÖKEN**: (a) **Fransız Conseil d'État 1875+** içtihatlar — "détournement de pouvoir" doktrini gelişti. (b) **Türkiye Danıştay 1923'ten itibaren** Fransız doktrininden uyarladı. (c) **İYUK 2577 Madde 2/1-a** — iptal davası açma sebepleri arasında "yetki saptırması" sayılır. **5 UNSURUN HUKUKA AYKIRILIK TÜRLERİ**: (a) Yetki yönünden — yetkisizlik + yetki gaspı. (b) Şekil yönünden — şekil kuralı ihlali. (c) Sebep yönünden — sebep yokluğu + yanlış sebep. (d) Konu yönünden — konu kanunla farklı. (e) Maksat yönünden — kamu yararı dışı + détournement de pouvoir. **İYUK 2577 MADDE 2/1-a**: "Yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden hukuka aykırı olduklarından dolayı iptalleri için ... idari yargı mercilerine açılan iptal davaları." **FRANSIZ DOKTRİNİ + TÜRKİYE'YE UYARLAMA**: (a) Maurice Hauriou + Léon Duguit + Gaston Jèze 19-20. yy idari hukuk klasikleri. (b) Sıddık Sami Onar "İdare Hukukunun Umumi Esasları" 1966 — Türkiye'de ilk sistematik idare hukuku ders kitabı + Fransız doktrini Türk hukukuna aktardı. (c) Lütfi Duran + Tahsin Bekir Balta Türk idare hukuku öncüleri. **PRATIK ÖRNEKLER**: Belediye başkanı muhalif siyasetçinin işyeri ruhsatını "imar ihlali" gerekçesiyle iptal — gerçek sebep siyasi → yetki saptırması. Vali memuru "performans düşüklüğü" gerekçesiyle nakletti ama gerçek sebep şikâyet — sebep yokluğu.

**TÜRKİYE-AB İLİŞKİLERİ TAM KRONOLOJİ 65+ YIL**: **1959-1980 ORTAKLIK DÖNEMİ**: (a) **31 Temmuz 1959** — Türkiye AET'ye ortaklık başvurusu (Yunanistan aynı dönem). (b) **12 Eylül 1963** — Ankara Antlaşması Brüksel'de imza → AET-Türkiye ortaklık ilişkisi resmi başladı + 3 aşama planı (hazırlık + geçiş + son). (c) **1970** — Katma Protokol imza Brüksel. (d) **1980** — 12 Eylül askeri darbe → ortaklık dondu. **1980-1999 ASKIDA DÖNEM**: (a) **1987** — Türkiye AET'ye **tam üyelik başvurusu** (Özal hükümeti, 14 Nisan 1987). (b) **1989** — AB Komisyonu Türkiye başvurusunu reddetti. (c) **1995** — **6 Mart 1995 Gümrük Birliği** imzalandı (Tansu Çiller hükümeti) + **1 Ocak 1996** yürürlük. (d) **1997 Lüksemburg Zirvesi** — Türkiye AB üyelik adayı listesine **alınmadı** (kriz). **1999-2005 ADAY STATÜSÜ**: (a) **10-11 Aralık 1999 Helsinki Zirvesi** — Türkiye **AB ADAY ÜLKESİ** olarak ilan edildi. (b) **2001-2004** — 9 anayasa reform paketi + idam cezası kaldırma + işkence yasakları + Kürt yayın hakkı + 12 Eylül askeri vesayetin kaldırılması → AB uyum kanunları. (c) **17 Aralık 2004 Brüksel Zirvesi** — Türkiye ile müzakere başlatma kararı. **2005-2016 MÜZAKERE DÖNEMİ**: (a) **3 Ekim 2005** — Türkiye-AB **üyelik müzakereleri başladı** Lüksemburg + 35 fasıl açılış. (b) 2006-2015 — 16 fasıl müzakere açıldı + 1 fasıl geçici kapatıldı. (c) **2007** — Fransa + Almanya AB üyelik karşıtlığı → bazı fasıllar dondu. (d) **15 Temmuz 2016 darbe girişimi** — OHAL ilan + AB-Türkiye gerilimleri. **2016-2024 DURAKLAMA DÖNEMİ**: (a) **Kasım 2016** — Avrupa Parlamentosu üyelik müzakereleri durdurma kararı (bağlayıcı değil). (b) **2017** — Cumhurbaşkanlığı sistemi referandumu + Venedik Komisyonu kritik raporu. (c) **2018** — AB Bakanlar Konseyi müzakerelerin **fiilen** durduğunu açıkladı. (d) **2024 AB Komisyonu Raporu** — Türkiye AB aday + müzakereler fiilen durmuş. **GÜNCEL DURUM (2024)**: Türkiye **HÂLÂ AB ADAY ÜLKESİ** (üye değil) + Müzakereler fiilen durmuş + Gümrük Birliği yürürlükte (sanayi malları) + Vize muafiyeti müzakeresi devam + **Mülteci Anlaşması 2016** (Türkiye 4 milyon+ Suriyeli + AB 6 milyar € yardım) + NATO + AB ortaklığı (Türkiye NATO üyesi 1952'den, AB üyeliği ayrı). **TÜRKİYE'NİN AB UYUM REFORMLARI** (1999-2005): 2001 (4709 sayılı 34 madde) + 2002 (idam kaldırma) + 2003 (işkence yasak + Kürt yayın) + 2004 (5170 sayılı Madde 90/5 AİHS önceliği) + 2010 (5982 sayılı AYM bireysel başvuru).

**KAREL VASAK 1979 3 KUŞAK HAKLAR TAM REHBERİ**: **KAREL VASAK (1929-2015)**: Çek asıllı Fransız hukukçu + UNESCO Hukuk Bölümü Başkanı 1969-1981 + Strazburg Uluslararası İnsan Hakları Enstitüsü kurucularından. **1979 STRASBURG UNESCO 30. YIL KUTLAMASI**: Karel Vasak "Pour les Droits de l'Homme de la Troisième Génération" (Üçüncü Kuşak İnsan Hakları İçin) makalesini sundu — uluslararası insan hakları doktrini tarihinin dönüm noktası. **3 KUŞAK HAKLAR DETAY**: **1. KUŞAK — KİŞİSEL VE SİYASAL HAKLAR (Civil + Political Rights / "Liberté"**): **Tarih**: 1689 İngiliz Bill of Rights → 1776 ABD Bağımsızlık → 1789 Fransız "İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi" → 1791 ABD Bill of Rights. **20. yy**: 1948 BM Madde 3-21 + 1966 BM ICCPR + 1950 AİHS. **İçerik**: yaşam + işkence yasak + kölelik yasak + özgürlük + mülkiyet + güvenlik + adil yargılanma + ifade + din + toplanma + oy + siyasal katılım. **Felsefe**: Liberal demokrasi temeli — Locke + Voltaire + Montesquieu + Rousseau + Kant + Mill. **2. KUŞAK — SOSYAL-EKONOMİK-KÜLTÜREL HAKLAR (Social + Economic + Cultural Rights / "Égalité"**): **Tarih**: 19. yy sanayileşme + işçi hareketleri + sosyalist düşünce (Marx + Engels + Lenin). **20. yy**: 1917 Sovyet Devrimi + 1919 ILO + 1948 BM Madde 22-27 + 1966 BM ICESCR + 1961 Avrupa Sosyal Şartı. **İçerik**: eğitim + sağlık + çalışma + sendika + sosyal güvenlik + asgari yaşam + konut + beslenme + dinlenme + bilim ve kültür hayatına katılım. **Felsefe**: Refah devleti + sosyal liberalizm — Keynes + Beveridge + sosyal demokrasi. **3. KUŞAK — DAYANIŞMA HAKLAR (Solidarity Rights / "Fraternité"**): **Tarih**: 20-21. yy küresel + Soğuk Savaş sonrası gelişim. **Uluslararası**: 1972 Stockholm Çevre + 1986 BM Gelişim Hakkı + 1992 Rio Çevre + 2015 Paris İklim + 2030 BM Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri. **Bölgesel**: 2000 AB Temel Haklar Şartı. **İçerik**: temiz çevre + sürdürülebilir kalkınma + barış + halkların kendi kaderini tayin + iletişim + insanlığın ortak mirası + gelişme hakkı + biyolojik çeşitlilik + iklim + dijital haklar + yapay zeka etiği. **Felsefe**: Kollektif + uluslararası işbirliği — Amartya Sen + Martha Nussbaum + Henry Shue. **TÜRKİYE'DE 3 KUŞAK HAKLAR**: 1982 Anayasası — Madde 12-74 temel hak ve özgürlükler. 1. kuşak: Madde 17-40. 2. kuşak: Madde 41-65. 3. kuşak: Madde 56 (sağlıklı çevre) + Madde 41 (aile + nesil) + Madde 57 (konut) + Madde 58-59 (gençlik + spor). **AB TEMEL HAKLAR ŞARTI 2000**: 7 Aralık 2000 Nice + 2009 Lizbon Antlaşması bağlayıcı + 6 bölüm 54 madde — Onur + Özgürlükler + Eşitlik + Dayanışma + Vatandaşlık Hakları + Adalet. Vasak'ın 3 kuşak teorisini yansıtır. **ELEŞTİRİLER**: **Lehte**: Pedagojik + kronolojik açıklayıcı + uluslararası belgelerle uyumlu. **Aleyhte**: Bütün haklar bölünmez (1948 BM Universal Declaration ilkesi) — kuşak ayrımı suni + 3. kuşak haklar soft law + bireysel başvuru zayıf.