KPSS Coğrafya — Test 3 (ULTRA İLERİ)

**KPSS Coğrafya Test 3 ULTRA İLERİ DÜZEY** (KPSS A grubu + ÖABT + Akademisyen aday). KPSS Coğrafya pillar **3 katmanlı pillar derinleştirme sistemi**: (1) **Test 1 TEMEL** (Wave 4 — Iter 38) — Türkiye + Dünya genel coğrafya tarama. (2) **Test 2 İLERİ** (Wave 19 — Iter 121) — Türkiye fiziki + beşeri + ekonomik 4 iklim/yer şekilleri/akarsular/göller/nüfus/sanayi/madencilik/enerji derinleştirme. (3) **Test 3 ULTRA İLERİ** (Wave 30 — Iter 174) — **Türkiye Fiziki Derinleştirme 3 soru** (4 iklim tipi MGM verileri + 3 fay sistemi KAFS/DAFS/Batı Anadolu + 1939/1999/2023 depremleri + 4 havza akış + GAP) + **Türkiye Beşeri Derinleştirme 3 soru** (TÜİK 2024 85.4M nüfus + 7 bölge dağılımı + iç göç + kentleşme %93 + nüfus piramidi + yaşlanma trendi + 81 il + 957 ilçe) + **Türkiye Ekonomik Derinleştirme 2 soru** (GSYİH 17. dünya + ihracat 261 milyar $ + sektör dağılımı + bor/krom/mermer + Akkuyu NPP + Sakarya doğalgaz) + **Türkiye Jeopolitik 1 soru** (3 kıta + Boğazlar Montrö 1936 + NATO güney + 8 sınır) + **Akademik Coğrafya Methodology 1 soru** (Vidal de la Blache + Carl Sauer + David Harvey + Edward Said + Türk coğrafya öncüleri). Üçü birlikte = KPSS Coğrafya tam kapsam (TEMEL + İLERİ + ULTRA İLERİ).

**TÜRKİYE 4 ANA İKLİM TİPİ + MGM VERİLERİ** (Meteoroloji Genel Müdürlüğü 2024): (1) **AKDENİZ İKLİMİ** — Antalya + Mersin + Adana + İzmir + Muğla sahili. Yaz: 30-35°C kuru. Kış: 10-15°C ılık + yağışlı (kış yağış %60). Yıllık yağış: 600-1.000 mm. Bitki örtüsü: maki + zeytin + narenciye + portakal + nar. (2) **KARADENİZ İKLİMİ** — Trabzon + Rize + Giresun + Ordu + Samsun + Zonguldak. **Her mevsim yağışlı** (yaz da yağışlı — Türkiye özelliği). Yıllık yağış: 800-2.500 mm (Rize 2.300 mm — Türkiye en yağışlı il). Bitki örtüsü: ormanlık (yaprak döken kayın/meşe + iğneli ladin/çam) + fındık + çay. (3) **KARASAL/KARASAL STEP İKLİM** — İç Anadolu + Doğu Anadolu (Ankara + Konya + Sivas + Kayseri + Erzincan). Yaz: 25-30°C kuru. Kış: -5°C soğuk + kar. Yıllık yağış: 300-500 mm (Konya/Karapınar 320 mm — Türkiye en kurak). Bitki örtüsü: bozkır + step + meşe ardıç. (4) **DOĞU ANADOLU YÜKSEK YAYLA İKLİMİ** — Erzurum + Kars + Ağrı + Van + Erciş. Yaz: 15-25°C serin. Kış: -10 ile -20°C çok soğuk + kalın kar 4-6 ay. Yıllık yağış: 400-600 mm. Bitki örtüsü: dağ stepi + alpin çayır + iğne yapraklı. **MAKRO KLİMA**: Akdeniz makro klima (Türkiye geneli) + 4 alt iklim tipi mikro klima detayı. **MGM ÖNEMLİ KAYITLAR**: (a) En yağışlı il: Rize 2.300 mm/yıl. (b) En kurak il: Konya/Karapınar 320 mm/yıl. (c) En sıcak Temmuz: Şanlıurfa 32°C. (d) En soğuk Ocak: Erzurum -10°C. (e) Yıllık ortalama Türkiye: 13°C sıcaklık + 575 mm yağış. **İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ 2024**: Türkiye 1951-2022 +1.5°C artış (dünya ortalama +1.1°C üstü) + Marmara müsilaj 2021 + Manavgat orman yangınları 2023 + Karapınar obrukları + GAP su stresi.

**TÜRKİYE 3 ANA FAY SİSTEMİ + BÜYÜK DEPREMLER**: (1) **KUZEY ANADOLU FAY SİSTEMİ (KAFS)** ~1.500 km — sağ yanal doğrultu atımlı fay — Karlıova'dan (Bingöl) Saroz Körfezi'ne (Çanakkale) — Anadolu plakasının Avrasya plakasından batıya doğru hareketi. ÖNEMLİ DEPREMLER 1939+: (a) **1939 Erzincan 7.8M** (32.700 ölü — Cumhuriyet öncesi en büyük afet). (b) 1942 Niksar-Erbaa 7.0M + 1943 Tosya-Ladik 7.2M + 1944 Bolu-Gerede 7.2M + 1957 Abant 7.1M + 1967 Mudurnu 7.1M. (c) **17 Ağustos 1999 Gölcük 7.4M** (17.480 ölü + 23.781 yaralı + 500.000 evsiz — Marmara depremi). (d) 12 Kasım 1999 Düzce 7.2M. (2) **DOĞU ANADOLU FAY SİSTEMİ (DAFS)** ~550 km — sol yanal doğrultu atımlı — Karlıova'dan Hatay'a (Karasu fay zonu Akdeniz birleşimi). ÖNEMLİ DEPREMLER: (a) 1971 Bingöl 6.8M. (b) **6 Şubat 2023 Kahramanmaraş 7.7M + 7.6M çift deprem** (50.000+ ölü + 100.000+ yaralı + 11 il etkilendi — Pazarcık + Elbistan — modern Türkiye tarihinin en büyük afeti). (3) **BATI ANADOLU FAY ZONU** — Ege graben sistemi — Büyük Menderes + Gediz + Küçük Menderes + Edremit + Saruhanlı grabenleri (normal fay + Ege denizi açılması). ÖNEMLİ DEPREMLER: (a) 1953 Yenice-Gönen 7.2M. (b) 1969 Demirci 6.9M + 1970 Gediz 7.0M. (c) **30 Ekim 2020 İzmir 6.9M** (119 ölü). **JEOLOJİK BAĞLAM**: Türkiye 3 plaka kesişimi (Avrasya + Anadolu + Arabistan) + Anadolu plakası batıya 2-3 cm/yıl hareket + Arabistan plakası kuzeye 2.5 cm/yıl itme. **TÜRKİYE DEPREM YÖNETİM SİSTEMİ**: AFAD 2009 kuruluş + Yapı Denetim Kanunu 4708 (2001) + Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018 + AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritası 2018 + Boğaziçi KOERİ deprem izleme. 17 Ağustos 1999 ve 6 Şubat 2023 depremleri Türkiye afet yönetim sisteminin dönüm noktaları.

**GAP (GÜNEYDOĞU ANADOLU PROJESİ) 1989+** — dünya 3. büyük entegre kalkınma projesi + 22 baraj + 19 hidroelektrik santrali + 1.7 milyon hektar sulama + 9 il kapsamı (Adıyaman + Batman + Diyarbakır + Gaziantep + Kilis + Mardin + Siirt + Şanlıurfa + Şırnak). **EN ÖNEMLİ BARAJLAR**: (1) **Atatürk Barajı 1992** — Türkiye en büyük + dünya 6. büyük + 169 m yükseklik + 2.400 MW kurulu güç + yıllık 8.9 TWh elektrik + 817 km² göl alanı. (2) **Karakaya Barajı 1987** — 1.800 MW kurulu güç. (3) **Birecik Barajı 2001** — 672 MW. (4) **Ilısu Barajı 2018** — 1.200 MW + Hasankeyf tartışmalı sular altında. (5) Kralkızı + Batman + Çatalan + Devegeçidi + Hancağız + Çamgazi + diğer barajlar. **TÜRKİYE 4 BÜYÜK DENİZ HAVZASI + AKARSULAR**: (1) **Karadeniz havzası** — Yeşilırmak 519 km + **Kızılırmak 1.355 km Türkiye en uzun** + Sakarya 824 km + Çoruh 466 km. (2) **Marmara havzası** — Susurluk 321 km + Ergene 285 km. (3) **Ege havzası** — Gediz 401 km + Büyük Menderes 548 km + Küçük Menderes 175 km. (4) **Akdeniz havzası** — Seyhan 560 km + Ceyhan 509 km + Göksu 308 km + Manavgat 93 km + Aksu 145 km. **KAPALI HAVZALAR**: Tuz Gölü + Konya + Van Gölü + Burdur Gölü + Eğirdir-Beyşehir. **TÜRKİYE EN BOL SU**: **Fırat-Dicle** Mezopotamya — Fırat 1.263 km Türkiye + 870 km Suriye/Irak = 2.800 km toplam + Dicle 523 km Türkiye + 1.435 km Irak = 1.950 km toplam + Basra Körfezi'ne akış. Yıllık 30 milyar m³ debi. **TÜRKİYE SU STRESI 2024**: orta düzey su stresli ülke (yıllık kişi başı 1.300 m³ — 1.000 m³ altı yetersiz). 2030 projeksiyon: kişi başı 1.100 m³ + iklim değişikliği etkisi. **DSİ 2024**: 850+ büyük baraj + 1.700+ küçük göl + 350+ hidroelektrik santrali.

**TÜRKİYE 7 COĞRAFİ BÖLGE + İDARİ YAPI**: **1941 BİRİNCİ TÜRK COĞRAFYA KONGRESİ** (Ankara — Reha Davran + Sırrı Erinç + Hâmit Sadi Selen) Türkiye 7 bölgeye ayrıldı. **7 BÖLGE DETAYI**: (1) **Marmara** (67.000 km² — en küçük) — İstanbul + Bursa + Kocaeli — sanayi + ticaret + boğazlar. (2) **Karadeniz** (146.000 km² — en geniş + en dağlık + en yağışlı) — Trabzon + Samsun + Rize — fındık + çay + balıkçılık + ormancılık. (3) **Akdeniz** (87.000 km² — sıcak iklim) — Antalya + Adana + Mersin — turizm + tarım + narenciye. (4) **Ege** (79.000 km² — Avrupa'ya yakın) — İzmir + Manisa + Muğla — turizm + zeytin + üzüm. (5) **İç Anadolu** (151.000 km² — yayla + step iklimi) — Ankara + Konya + Kayseri — başkent + tarım (buğday) + sanayi. (6) **Doğu Anadolu** (171.000 km² — en yüksek + en soğuk) — Erzurum + Van + Ağrı — hayvancılık + dağcılık + maden. (7) **Güneydoğu Anadolu** (75.000 km² — en sıcak + en kurak) — Gaziantep + Şanlıurfa + Diyarbakır — GAP + tarım + sanayi. **İDARİ YAPI 2024**: (a) **81 il** (son il Düzce 1999). (b) **957 ilçe**. (c) **18.000+ köy + 35.000+ mahalle**. (d) **1.398 belde**. (e) **30 büyükşehir** (6360 sayılı Kanun 2014 — büyükşehir belediyesi alanı il sınırlarına genişledi + 16 → 30 büyükşehir + köy → mahalle dönüşümü 24.000 köy kaldı). **ANAYASAL/YASAL ÇERÇEVE**: Anayasa Madde 126-127 + 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu 1949 + 5393 sayılı Belediye Kanunu + 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu 2004 + 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanunu 2005 + 6360 sayılı Büyükşehir Genişleme Kanunu 2014. **BÜYÜKŞEHİR 30 İL**: Adana + Ankara + Antalya + Aydın + Balıkesir + Bursa + Denizli + Diyarbakır + Erzurum + Eskişehir + Gaziantep + Hatay + İstanbul + İzmir + Kahramanmaraş + Kayseri + Kocaeli + Konya + Malatya + Manisa + Mardin + Mersin + Muğla + Ordu + Sakarya + Samsun + Şanlıurfa + Tekirdağ + Trabzon + Van.

**TÜRKİYE 2024 EKONOMİ + ENERJİ + MADEN + TARIM DETAYI**: **GSYİH**: nominal 1.1 trilyon $ (dünya 17. ekonomi) + satın alma gücü 3.6 trilyon $ (dünya 11.). **KİŞİ BAŞI**: 12.500 $ (orta-üst gelir). **İHRACAT 2023**: 261 milyar $ (TÜİK + TİM). **EN BÜYÜK PAZARLAR**: AB %41 + Orta Doğu %15 + ABD %5.5 + Rusya %3.8 + Çin %2.4. **SEKTÖR DAĞILIMI 2024**: hizmet %62 + sanayi %29 + tarım %9 (GSYİH). İşsizlik %8.8 + enflasyon %60-75 (yüksek). **ENERJİ 2024**: petrol/doğalgaz %70 ithal bağımlılık + yıllık 60 milyar $ enerji ithalatı. **AKKUYU NPP** (Mersin Akkuyu — 4 reaktör + 4.800 MW + Rusya Rosatom işbirliği — yapım anlaşması 2010 + inşaat 2018 + 1. reaktör 2024 hizmete girdi — Türkiye'nin ilk nükleer santrali). **KARADENİZ SAKARYA DOĞALGAZ KEŞFİ 2020 AĞUSTOS** — Sakarya gaz sahası 540 milyar m³ + Filyos Liman Tesisi 2023 ilk üretim + Karadeniz 620 milyar m³ toplam keşif (Türkiye 10 yıllık gaz tüketimi). **YENİLENEBİLİR ENERJİ**: rüzgar 13.000 MW (dünya 12.) + güneş 12.500 MW + HES 32.000 MW. **MADEN ZENGİNLİĞİ**: (a) **BOR %73 dünya rezervi** (Eskişehir Kırka + Kütahya Emet — Eti Maden). (b) **KROM dünya 2.** (14 milyon ton). (c) **MERMER dünya 1.** (yıllık 6 milyar $ ihracat). (d) **PERLİT + POMZA dünya 1.** + BARİT + ALTIN + BAKIR. **TARIM 2024**: yıllık 90 milyon ton üretim + dünya 7. tarım üretici + **fındık 700 bin ton (dünya 1. %65)** + zeytin 2M ton (dünya 5.) + buğday 21M + sebze-meyve 50M. **GAP TARIMSAL DEVRİM**: 9 il + 1.7 milyon hektar sulama + Şanlıurfa Harran ovası + pamuk + buğday + mısır. **ORTA GELİR TUZAĞI 12.500 $ kişi başı + 20.000 $ eşik geçiş zorluğu — iddiacı reform + insan sermayesi + Ar-Ge + yeşil dönüşüm gerekli.

**MODERN COĞRAFYA 4 ANA PARADİGMA + TÜRK ÖNCÜLER**: (1) **POSSIBILISM (Vidal de la Blache 1845-1918)** — Fransız coğrafya okulunun kurucusu + "Tableau de la géographie de la France" 1903 + Pays + genre de vie kavramları + olasılıkçı yaklaşım (insan çevre içinde seçim yapar) + 7 ciltlik "Geographie Universelle" 1927-1948 (öğrencileri tamamladı). Etki: Fransa + Avrupa + Türkiye akademisi 1933-1960 etki. (2) **CULTURAL GEOGRAPHY (Carl Sauer 1889-1975)** — Berkeley okulu + "The Morphology of Landscape" 1925 + kültürel görüngü + materyal kültür + çevresel determinizmi reddetme + tarımsal başlangıç + bitki/hayvan ehlileştirilmesi. (3) **RADIKAL/MARXIST GEOGRAPHY (David Harvey 1935-)** — "Social Justice and the City" 1973 + "The Limits to Capital" 1982 + "The Condition of Postmodernity" 1989 + Henri Lefebvre "La Production de l'espace" 1974 etkisi + mekan eşitsizliği + neoliberal kentleşme eleştirisi + kapital birikim. Johns Hopkins + CUNY profesörü. (4) **POST-COLONIAL GEOGRAPHY (Edward Said 1935-2003)** — "Orientalism" 1978 + Batı oryantalist mekan inşası eleştirisi + İslam dünyasının "Doğu" olarak ötekileştirilmesi + Foucault "discourse" + Gramsci "hegemony" entegrasyonu + post-colonial çalışmaların kurucu eseri + Filistinli-Amerikalı edebiyat eleştirmen Columbia profesörü. **TÜRK COĞRAFYA ÖNCÜLERİ 3 KUŞAK**: (a) **Klasik kuşak 1933-1960** (Fransız Vidal okulu etkisinde): Hâmid Sadi Selen + Reha Davran (Türkiye Coğrafyası) + **Sırrı Erinç 1918-2002** (Klimatoloji + Jeomorfoloji + 50+ kitap) + **Ali Tanoğlu 1909-1985** (Beşeri Coğrafya öncüsü) + Hilmi Ziya Ülken (sosyolojik coğrafya + Türk düşünce tarihi). (b) **Modern kuşak 1960-1990**: İbrahim Atalay (Türkiye fiziki+beşeri ders kitapları) + Beşir Atalay (siyasal coğrafya + jeopolitik) + Suna Doğanay — Sayısal coğrafya + saha araştırması. (c) **Post-modern kuşak 1990+**: Korkut Tuna + Ayhan Kaya — Eleştirel coğrafya + kent çalışmaları + jeopolitik. **TÜRKİYE COĞRAFYA KURUMU 1936** (İstanbul Üniversitesi) + Coğrafi Bilimler Dergisi + akademik dergiler. **KAYNAK**: Sırrı Erinç "Klimatoloji" + Ali Tanoğlu "Beşeri Coğrafya" + Reha Davran "Türkiye Coğrafyası" + İbrahim Atalay "Türkiye Coğrafyası" + David Harvey + Edward Said + Carl Sauer + Vidal de la Blache.