İYÖS Anahtar Terimler Sözlüğü

İdarenin kamu hukuku alanında tek taraflı irade beyanıyla hukuki sonuç doğurmaya yönelik tasarrufu. 5 unsuru var: yetki, şekil, sebep, konu, maksat.

İdari işlemi yapan makamın o işlemi yapma kanunî yetkisine sahip olmaması. Yetki unsuru sakatlığının en ağır biçimi.

Bir idari makamın başka bir devlet organına ait yetkiyi kullanması.

İdari makamın kendi yetki sınırını aşarak başka bir makamın yetki alanına müdahalesi.

İdari işlemi kamu yararı dışında kişisel/parti çıkarına yönelik kullanma. İptal nedenidir.

Genel ve soyut nitelikli idari işlem. Yönetmelik, tebliğ, genelge, CBK gibi.

Belirli kişiyi etkileyen somut idari işlem. Atama, ruhsat, ceza gibi.

İdarenin özel kişiyle yaptığı kamu hukuku sözleşmesi. Türleri: imtiyaz, yapım, hizmet alım.

Kamu hizmetinin özel kişiye gördürülmesi. En karakteristik idari sözleşme.

İdarenin hizmetin gereği gibi yürütülmemesinden doğan kusuru. Üç görünümü: hizmet hiç işlememiş, kötü işlemiş, geç işlemiş.

Kamu görevlisinin görev sırasında kişisel kusuruyla zarar vermesi. İdare öder, sonra memura rücu eder.

İdarenin kusursuz olduğu hallerde sorumluluk. İki ilke: risk + kamu külfetleri eşitliği.

Devlet Memurları Kanunu. 1965 yılından beri yürürlükte; kamu görevlilerinin hak/yükümlülük çerçevesi.

Memurların kanunda belirtilen ihlalleri için verilen cezalar: uyarma, kınama, aylıktan kesme, kademe ilerlemesi durdurma, devlet memurluğundan çıkarma.

Klasik hiyerarşi dışında, düzenleme + denetim + yaptırım yetkilerine sahip özerk kurumlar. BDDK, SPK, RTÜK, EPDK, KVKK gibi.

İdari işlemin iptali için açılan dava. Süre 60 gün (vergide 30 gün). Davacı: ilgili (menfaati zedelenen).

İdarenin yarattığı zararın tazmin edilmesi için açılan dava. Süre 60 gün, max 5 yıl.

İdari işlemin uygulanmasının davanın sonuna kadar durdurulması. İki şart birlikte: açıkça hukuka aykırılık + telafisi imkânsız zarar.

İlk derece mahkemesi kararına karşı Bölge İdare Mahkemesi (BİM)'e başvuru. Süre 30 gün.

BİM kararına karşı Danıştay'a başvuru. Süre 30 gün. Sadece hukuki denetim yapılır.

Danıştay temyiz kararına karşı 15 gün içinde başvurulan sınırlı sebep yolu.

Davalı tarafın belirlenmesi. İdari davalarda davalı, işlemi yapan idari makamdır.

Mahkemenin dilekçeyi alır almaz 8 noktayı denetlemesi: görev, yetki, ehliyet, husumet, süre, idari işlem varlığı, idari merci tecavüzü, dilekçe esas eksikliği.

Davadan önce idareye yapılan ihtiyari başvuru. Dava açma süresini durdurur.

İdare/vergi mahkemesi kararlarına istinaf incelemesi yapan ikinci derece mahkeme.

Türkiye'nin yüksek idari yargı mahkemesi. 15 daireli, 140+ üyeli. Üç görevi: ilk derece, temyiz, idari (istişari).

Vergi ihtilaflarına bakan ilk derece idari yargı mahkemesi. Türkiye'de 28 vergi mahkemesi var.

Danıştay daireleri arasındaki içtihat farklılıklarını gideren bağlayıcı karar. Genel Kurul tarafından verilir.

İdarenin maddi nitelikli faaliyeti. Tam yargı davasının konusu olabilir.

Danıştay daireleri için dosya inceleyip rapor hazırlayan ancak karar yetkisi olmayan idari hâkim.

Verginin yükümlüsü olma durumu. Tam mükellef (tüm dünya geliri) ve dar mükellef (sadece Türkiye geliri) olmak üzere iki tür.

Vergi ancak kanunla konulur, kaldırılır, değiştirilir. Anayasal ilke.

Herkesin mali gücüne göre vergi ödemesi anayasal yükümlülüğü. Artan oranlı tarife mantığının dayanağı.

Vergi miktarının hesaplanması (matrah × oran). Vergilendirme sürecinin ilk aşaması.

Verginin ödenebilir hale gelmesi. Tarh + tebliğden sonraki aşama.

Verginin fiilen alınması. Vergilendirmenin son aşaması.

Sonradan elde edilen bilgiyle ek tarh işlemi. Defter inceleme sonrası uygulanır.

Beyanname verilmemesi/eksik kayıt durumunda idarenin tek taraflı tarh işlemi.

Vergi kaybı yaratan ihlaller için kesilen ceza. Verginin 1 katı (kaçakçılıkta 3 kat).

Şekil ve usul ihlali için kesilen sabit tutarlı ceza. 1. ve 2. derece olmak üzere ikiye ayrılır.

Mükellefin kendi hatasını idareye bildirip ek vergi ödemesi. Vergi ziyaı cezası %50 indirimli ödenir.

Tarh edilmiş vergi/cezada müzakere yöntemi. Uzlaşılırsa kesinleşir, dava açılamaz.

Mal teslimi ve hizmet ifasında her aşamada katma değere uygulanan dolaylı vergi. Türkiye'de oranlar: %1, %10, %20.

Gelir kaynağında verginin kesilmesi. Maaştan, faizden, kira ödemesinden alınan vergi.

3 aylık dönemler için ödenen ön vergi. Yıllık beyandan mahsup edilir.

2017 Anayasa değişikliği ile getirilen yeni düzenleyici işlem türü. Cumhurbaşkanı çıkarır.

Anayasal temel hak ihlali iddiasıyla AYM'ye başvuru hakkı. Süre 30 gün, 4 şart aranır.

Kanunun anayasaya uygunluk denetimi. İptal davası 60 gün içinde açılır.

Yargılama sırasında mahkemenin AYM'ye yaptığı itiraz. Süre yok.

AYM'nin Cumhurbaşkanı/bakan/AYM üyesi gibi üst düzey kişileri yargıladığı sıfat.

Temel hakların sınırlanmasında 3 alt kriter: elverişlilik, gereklilik, orantılılık.

Temel hakların sınırlama sınırı. Hakkın özü zedelenemez.

Türkiye'nin yüksek anayasa yargı organı. 15 üyeli (12 Cumhurbaşkanı, 3 TBMM atar). Görev süresi 12 yıl.

Hâkimlerin görevleri sırasında hiçbir makamın talimatına uymadan karar verebilmesi.

Türkiye'de tek yargı sistemi (adli + idari + askeri ayrı kollar değil tek sistem). 2017 değişikliği askeri yargıyı kaldırdı.

Egemenliğin millete ait olması. Halk egemenliği ilkesi.

Demokratik, lâik, sosyal, hukuk devleti, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı. Md. 4 ile değiştirilemez.

Devletin gelir toplama + harcama yapma + borçlanma faaliyetlerini inceleyen bilim dalı.

Sanayileşme ile birlikte kamu harcamalarının milli gelirden daha hızlı büyümesi.

Devletin 3 ekonomik fonksiyonu: kaynak tahsisi (allocation), gelir dağılımı (distribution), istikrar sağlama (stabilization).

Tüketimde rakip-değil + dışlanamayan mallar. Örnek: ulusal savunma, deniz feneri.

Yasama müdahalesi olmadan ekonomiyi dengeleyen unsurlar. Artan oranlı GV + işsizlik sigortası.

Para basma yetkisinden doğan devlet geliri. Banknot çıkarma karşılığı kazanç.

Devletin yıllık gelir-gider planı. 5018 sayılı Kanun + Anayasa md. 161-167 düzenler.

TBMM'nin bütçeyi 40 gün inceleyen komisyonu. 40 milletvekili üye.

Bir yılda ülke içinde üretilen tüm nihai mal ve hizmetlerin parasal değeri. GSYH = C + I + G + (X-M).

Devletin vergi + harcama araçlarıyla ekonomiye müdahale politikası. Genişletici/daraltıcı.

Suçun oluşması için gerekli unsurlar: tipiklik (kanuni unsur), hukuka aykırılık, kusurluluk.

Suçun icra hareketlerine başlanması fakat tamamlanamaması.

Suça birden fazla kişinin katılması. Faillik, azmettirme, yardımcılık biçimleri.

Suçun bilerek ve istenerek işlenmesi. Olası kasıt + doğrudan kasıt.

Dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık nedeniyle suç oluşması.

Savcılık tarafından suç şüphesi üzerine yapılan delil toplama aşaması.

İddianamenin kabulünden sonra mahkeme aşaması. Yargılama süreci.

Tarafsızlığından şüphe edilen hâkimin davadan çekilmesi/çekilmemesi durumu.

Hukuki sonuç doğurmak amacıyla yapılan irade beyanı. Tek taraflı/iki taraflı olabilir.

Hak sahibi olabilme yeteneği. Doğumla başlar, ölümle sona erer.

Hukuki işlem yapabilme yeteneği. Erginlik (18 yaş) + temyiz kudreti şart.

Bir şey üzerinde tam yetki sahibi olma hakkı. Anayasal güvence + sınırlanabilir.

Bir hak üzerinde hukuki işlemler yapma yetkisi.

Reşit olmayan çocuğun anne-baba tarafından temsil edilmesi.

Reşit olmayan çocuğa anne-baba olmadığında veya temyiz kudreti olmayan ergine atanan kişi.

Ölen kişinin mal varlığının yasal/iradi mirasçılarına geçmesi.

Bir kişinin diğerine karşı bir edimi yerine getirme yükümlülüğü olduğu hukuki ilişki.

İki tarafın karşılıklı uyuşan irade beyanlarıyla kurulan hukuki ilişki.

Hukuka aykırı kasıt/taksirle başkasına zarar verme. Borç doğuran kaynaklardan biri.

Bir kişinin haklı sebep olmaksızın başkasının zararına zenginleşmesi.

Borçlunun yerine getirmek zorunda olduğu davranış. Verme/yapma/yapmama edimi.

Borçlunun edimi zamanında yerine getirmemesi.

Borç edimin yerine getirilmesi. Borcun sona erme nedenlerinden biri.

Bir kişinin başkasına verdiği zararın parasal olarak telafisi. Maddi + manevi.

Birden fazla borçlunun aynı edimden tümüyle sorumlu tutulduğu durum.

Hakların belirli süre kullanılmaması nedeniyle ileri sürülememesi. Genel süre 10 yıl.

Latince: "Sözleşmeler bağlayıcıdır." Hukukun temel ilkesi.

Latince: "Özel kanun genel kanunu öteler." Hukuki çatışma çözümünde temel ilke.

Latince: "Sonraki kanun öncekinin yerini alır." Hukuk normu çatışmasında ilke.

Yargı kararlarının hukuk yorumlama biçimi. Yüksek mahkeme içtihatları yol göstericidir.

Anayasa + kanun + CBK + yönetmelik + tebliğ vb. tüm hukuki düzenlemelerin bütünü.

Hukuk normlarının üstün-alt ilişkisi: Anayasa > Kanun > CBK > Yönetmelik > Tebliğ. Alt norm üst norma aykırı olamaz.

Devletin hukukla bağlı olması, hukukun üstünlüğü ilkesi. Anayasa md. 2 ile devletin nitelikleri arasında.