Türkiye Endemik Hastalıkları: Akdeniz Ateşi, Bruselloz, KKKA, Kist Hidatik — STS Tıp Rehberi (2026)

Polonya, Macaristan, Ukrayna'da tıp okuduğunuzda Akdeniz Ateşi diye bir hastalık öğrenmediniz. Çünkü Avrupa müfredatında bu hastalıkların çoğu yoktur — oldukça Türkiye'ye özgü coğrafi ve genetik nedenlerden ötürü. Ancak Türkiye tıp pratiğinin günlük klinik vakalarıdır ve STS Tıp sınavında 5-8 soru buradan gelir. Bu rehber Türkiye endemik hastalıklarını yurt dışı mezun hekim perspektifinden özetler.

1. Ailesel Akdeniz Ateşi (FMF — Familial Mediterranean Fever)

Epidemiyoloji

• Akdeniz kökenli topluluklarda yüksek prevalans
• Türk, Ermeni, Arap, Yahudi (Sefarad) populasyonlarında
• Türkiye'de taşıyıcılık ~%20, hasta insidansı ~1/1000
• Otozomal resesif kalıtım, MEFV gen mutasyonu (16. kromozom)

Klinik Bulgular

• Tekrarlayan ateş atakları (38-40°C, 12-72 saat)
• Peritonit (karın ağrısı — en sık)
• Plörit (göğüs ağrısı)
• Artrit (diz/ayak bileği)
• Erizipel benzeri eritem (bacakta)
• Ataklar arası hasta normal

Tanı

• Tel Hashomer kriterleri (büyük + küçük kriterler)
• MEFV gen analizi (M694V, M680I, V726A en sık)
• Atak sırasında CRP, SAA artışı

Tedavi

• Kolşisin 1-2 mg/gün (altın standart — hem atak hem amiloidoz önlemi)
• Kolşisin dirençli: Anakinra, Canakinumab (IL-1 inhibitörleri)
• Amiloidoz riski — en korkulan komplikasyon (böbrek yetmezliği)

2. Bruselloz (Malta humması)

Epidemiyoloji

• Türkiye'de yaygın — özellikle kırsal/tarım bölgeleri
• Bakteri: Brucella melitensis (en sık, koyun/keçi), B. abortus (sığır), B. suis (domuz)
• Bulaş: Pastörize edilmemiş süt/peynir, direkt temas
• Mesleki risk: Çiftçiler, veterinerler, kasaplar

Klinik Bulgular

• Ondülan ateş (akşamüstü yükselen)
• Terleme (pis kokulu)
• Artralji, miyalji
• Hepatosplenomegali
• Lenfadenopati
• Sakroileit (bel ağrısı — sık komplikasyon)
• Bruselloz orşit, endokardit, nörobruselloz

Tanı

• Kan kültürü (altın standart, ama yavaş üreme)
• Rose Bengal testi (hızlı tarama)
• Wright (tüp aglütinasyon) testi ≥1/160 pozitif
• Coombs aglütinasyon, 2-ME testi (kronik vakalar)

Tedavi

• Doksisiklin 100 mg 2×1 + Rifampin 600-900 mg/gün × 6 hafta (standart)
• Alternatif: Doksisiklin + Streptomisin IM × 14 gün, sonra Doksisiklin devam
• Gebelerde ve çocuklarda farklı rejim (tetrasiklin yasak)

3. Kırım-Kongo Kanamalı Ateşi (KKKA — Crimean-Congo Hemorrhagic Fever)

Epidemiyoloji

• Türkiye'de 2002'den beri endemik
• Başlıca bölgeler: Tokat, Çorum, Amasya, Sivas, Yozgat
• Etken: Bunyaviridae ailesi Nairovirus (CCHF virüsü)
• Vektör: Hyalomma cinsi kene
• Bulaş: Kene ısırığı + enfekte hayvan kanı + hasta kanı
• Mevsimsel: Nisan-Ekim (kene aktif dönem)

Klinik Bulgular

• Pre-hemorajik faz (3-7 gün): Ateş, baş ağrısı, miyalji, GIS semptomları
• Hemorajik faz (4-10 gün): Peteşi, purpura, GİS/üriner/pulmoner kanama
• Konvalesan faz (10+ gün)
• Mortalite %5-40 (dünya geneli; Türkiye'de ~%5)

Laboratuvar

• Trombositopeni (belirgin düşüş)
• Lökopeni, lenfopeni
• AST, ALT, LDH, CK artışı (doku hasarı)
• APTT, PT uzaması (DIC)
• ELISA IgM/IgG, RT-PCR tanı

Tedavi ve Önleme

• Destek tedavisi (sıvı, kan ürünleri, DIC yönetimi)
• Ribavirin — tartışmalı (erken kullanımda faydalı olabilir)
• Bildirimi zorunlu hastalık (Sağlık Bakanlığı)
• İzolasyon + bariyer önlemleri
• Kene önleme (giyim, DEET) — birincil koruma

4. Kist Hidatik (Echinococcosis)

Epidemiyoloji

• Türkiye'de yaygın, özellikle kırsal
• Etken: Echinococcus granulosus (ana — kist hidatik), E. multilocularis (alveolar)
• Bulaş: Köpek dışkısı ile bulaşmış yiyecek/su, köpek teması
• Definitif konak: Köpek · Ara konak: Koyun · İnsan: Yanlışlıkla ara konak

Klinik Bulgular

• Yıllarca sessiz (yavaş büyüyen kist)
• Organlarda yer kaplayıcı kitle etkisi
• En sık karaciğer (%60), sonra akciğer (%30)
• Dalak, beyin, kemik, kalp daha nadir
• Rüptür → anafilaksi (hayati tehlike)

Tanı

• USG, BT, MR (kist görünümü — kum imajı)
• Serolojik: ELISA, Casoni (eski)
• WHO sınıflaması (CE1-CE5 tip)

Tedavi

• Cerrahi — standart
• PAIR yöntemi (Puncture-Aspiration-Injection-Reaspiration) — kist tipine göre
• Albendazol 10-15 mg/kg/gün (medikal tedavi, pre-op/post-op adjuvan)
• Rüptür önleme kritik

5. Tüberküloz (Türkiye Bakışı)

Tüberküloz Türkiye'de hala önemli bir halk sağlığı sorunudur:

• Türkiye tüberküloz insidansı ~15-20/100K (AB'den yüksek)
• DSÖ Kontrol Programı kapsamında
• Verem Savaş Dispanserleri — ücretsiz tanı ve tedavi merkezleri
• BCG aşısı doğumda zorunlu
• DOTS (Doğrudan Gözetimli Tedavi) stratejisi
• HIV/TB koenfeksiyon takibi
• MDR-TB (çoklu ilaç dirençli) artışı

6. Leishmaniasis

Kutanöz leishmaniasis ("Şark çıbanı") Türkiye'nin güneyinde (Şanlıurfa, Diyarbakır, Osmaniye, Adana) endemiktir. Tatarcık sinekleri vektörü. Visceral leishmaniasis (kala-azar) daha nadir ama Ege/Akdeniz'de.

7. Kuduz

Türkiye kuduz endemik bölgesi. Köpek ısırığı ve vahşi hayvan teması sonrası kuduz profilaksisi (aşı + HRIG) önemli. 5 dozluk aşı şeması Sağlık Bakanlığı tarafından yönetilir.

STS Tıp'ta Bu Konuların Yeri

Bu hastalıklardan gelebilecek tipik sorular:

• "20 yaşında Türk erkek tekrarlayan ateş + karın ağrısı + proteinüri — tanı ve tedavi?" (FMF + amiloidoz)
• "Çiftçi, pastörize edilmemiş süt tüketimi, ondülan ateş — tanı/tedavi?" (Bruselloz)
• "Tokat'ta temmuzda kene ısırığı sonrası ateş + peteşi — tanı?" (KKKA)
• "Çiftçi hastanın USG'de karaciğerde multiple septalı kist — tanı/tedavi?" (Kist hidatik)
• "Türkiye BCG aşısı ne zaman?" (doğumda)

Çalışma Önerileri

1. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Kurumu rehberleri (hepsi ücretsiz online)
2. Türk İnfeksiyon Hastalıkları Derneği rehberleri
3. TUS Enfeksiyon kitapları — Türkiye endemik hastalıklarını kapsar
4. Türk Romatoloji Derneği FMF rehberi (Akdeniz Ateşi için)

Sonuç

Türkiye endemik hastalıkları yurt dışı tıp müfredatında neredeyse hiç geçmez. STS Tıp için ayrı bir modül gibi çalışılması gerekir. Rehber Panda STS Tıp koçluk paketlerinde Türkiye endemik hastalıkları özel bir modüldür — yurt dışı mezun hekimlerin en çok puan kazandığı alan bu oluyor.

İlgili rehberler: Türkiye Aile Hekimliği Sistemi · STS Tıp Konu Anlatımı