MBSTS Mezhepler Tarihi + Dinler Tarihi (5 Soru): Konu Anlatımı 2026

Mezhepler + Dinler Tarihi: 5 Soru, %8,3 Ağırlık

MBSTS'de Mezhepler Tarihi (3 soru) ve Dinler Tarihi (2 soru) toplam 5 soru ile sınavın %8,3'ünü oluşturur. Soru sayısı az ama her doğru cevap standart puana değer katar. Son 2 haftalık çalışmada hepsini öğrenmek mümkündür.

1. Mezhepler Tarihi (3 Soru)

Fıkıh Mezhepleri (Ehl-i Sünnet)

Kelam Mezhepleri

• Maturidilik: İmam Ebu Mansur el-Maturidi (öl. 333/944). Hanefi mezhebine bağlı bölgelerde. DİB resmi çizgisi.
• Eşarilik: İmam Ebu'l-Hasan el-Eş'ari (öl. 324/935). Şafii ve Maliki bölgelerinde.
• Selefilik: İbn Teymiyye (öl. 728/1328) geleneği. Nass merkezli.

Ana Akım Dışı Ekoller (Fırak-ı Dalle)

Hariciler

• Hz. Ali ile Muaviye arasındaki Sıffın savaşı (37/657) sonrası "Hakem olayı"nda ortaya çıktı
• "La hükme illa lillah" (Hüküm yalnız Allah'ındır) sloganı
• Büyük günah işleyeni kafir sayarlar
• Hz. Ali'yi şehit eden İbn Mülcem Haricidir
• Günümüzde: İbadiyye (Umman, K. Afrika'da az sayıda)

Mürcie

• İman ile ameli ayırdılar
• "İmanla beraber amel fayda vermez, küfürle beraber amel zarar vermez" görüşü
• Büyük günah işleyenin durumunu Allah'a havale ettiler (irca)

Mu'tezile

• Vasıl b. Ata (öl. 131/748) kurdu
• Hasan-ı Basri'nin meclisinden ayrıldı ("el-i'tizal" = ayrılma)
• 5 temel ilke (TAVME): Tevhid, Adalet, Va'd ve va'id, Menzile beyne'l-menzileteyn, Emr bi'l-ma'ruf nehy ani'l-münker
• Akıl ağırlıklı, büyük günah meselesinde "fasık" dediler

Cebriye

• Cehm b. Safvan (öl. 128/745)
• İnsanın iradesi yoktur — her şey Allah'ın zorlaması

Kaderiye

• Ma'bed el-Cüheni ortaya attı
• İnsan tam iradeli — Allah önceden bilmez, takdir yoktur

Şia Ekolleri

Şia: Hz. Ali ve Ehl-i Beyt'i merkeze alan dini-siyasi akımlar.

• İmamiye (İsna Aşeriyye - 12 İmam): En yaygın Şia. İran, Irak, Azerbaycan. 12 imam kabul eder, 12. imamın mehdi olduğuna inanır.
• Zeydiyye: 5. imam Zeyd b. Ali takipçileri. Yemen'de yaygın. Ehl-i Sünnet'e en yakın Şia kolu.
• İsmailiye: 7 imam kabul eder. Dürzi, Nusayri gibi alt kollar var.
• Alevilik: Türkiye'de yaygın. Bektaşilik geleneği, Hz. Ali sevgisi merkezli.

Tasavvuf Ekolleri

• Mevlevilik: Mevlana Celaleddin-i Rumi
• Nakşibendilik: Bahaeddin Nakşibend
• Kadirilik: Abdulkadir Geylani
• Bektaşilik: Hacı Bektaş-ı Veli
• Halvetilik, Rufailik, Sühreverdilik

2. Dinler Tarihi (2 Soru)

Semavi Dinler

Yahudilik

• Peygamber: Hz. Musa (vahiy sahibi), Hz. İbrahim (atasal)
• Kutsal kitaplar: Tanah (Tevrat, Nevi'im, Ketuvim), Talmud (yorum)
• İnanç esasları: Maimonides'in 13 iman esası
• İbadet yeri: Sinagog
• Din adamı: Haham
• Kutsal gün: Cumartesi (Şabat)
• Büyük bayramlar: Yom Kippur (Kefaret Günü), Pesah (Fısıh), Şavuot, Sukkot, Purim, Hanuka
• Kollar: Ortodoks, Muhafazakar, Reformcu, Rekonstrüksiyonist

Hristiyanlık

• Peygamber: Hz. İsa (Hristiyanlar Tanrı'nın oğlu olarak inanır)
• Kutsal kitaplar: İncil (4 İncil: Matta, Markos, Luka, Yuhanna) + Eski Ahit
• İnanç esasları: Teslis (Baba-Oğul-Kutsal Ruh), ilk günah, İsa'nın çarmıha gerilmesi ve dirilişi
• İbadet yeri: Kilise
• Din adamı: Papaz, rahip, piskopos, papa
• Kutsal gün: Pazar
• Kollar:
  • Katolik: Merkez Roma, Papa otoriteli, en kalabalık
  • Ortodoks: Doğu kiliseleri, Rus Ortodoks, Yunan Ortodoks, Ekümenik Patrikhane
  • Protestan: 16. yy reformuyla ortaya çıktı. Luther (Lutheran), Kalvin (Kalvinist), Anglikan kilisesi
• Konsiller: İznik 325, İstanbul 381 (Teslis), Efes 431, Kadıköy 451

Doğu Dinleri

Hinduizm

• Dünyanın en eski dinlerinden biri (MÖ 1500+)
• Hindistan'da yaygın (~1 milyar mensup)
• Tanrı anlayışı: Brahman (mutlak gerçeklik), Trimurti (Brahma-Vişnu-Şiva)
• Kutsal kitaplar: Vedalar (Rigveda, Yajurveda, Samaveda, Atharvaveda), Upanişadlar, Bhagavad Gita, Ramayana, Mahabharata
• Karma, reenkarnasyon (samsara), moksha (kurtuluş)
• Kast sistemi (Brahman, Kşatriya, Vaisya, Şudra + Dalit/Dokunulmazlar)
• İbadet yeri: Mandir (tapınak)

Budizm

• Kurucu: Siddhartha Gautama (Buddha) (MÖ 6. yy)
• Hint kökenli, Asya'da yaygın
• 4 Yüce Hakikat: Acı var, acının sebebi, acının sonu, acının sonuna giden yol
• 8 Dilimli Yol
• Nirvana: Kurtuluş hali
• Kollar: Theravada (Güney), Mahayana (Kuzey), Vajrayana (Tibet)
• İbadet yeri: Pagoda, stupa, tapınak

Diğer Doğu Dinleri

• Konfüçyüsçülük: Konfüçyüs (MÖ 551-479). Etik sistem. Çin.
• Taoizm: Lao Tzu. Tao (Yol). Çin.
• Şintoizm: Japonya'nın yerli dini. Kami (ruhlar) inancı.
• Sihizm: Guru Nanak (1469-1539). Pencap. Monoteist.
• Jainizm: Mahavira. Şiddetsizlik (ahimsa) merkezli.
• Zerdüştlük: Zerdüşt (Zoroaster). Pers. İyilik-kötülük düalizmi. Günümüzde Hindistan Parsileri.

2 Haftalık Çalışma Programı

Hafta 1: Mezhepler Tarihi

• Gün 1: 4 Sünni fıkıh mezhebi kurucuları ve yayılma bölgeleri
• Gün 2: Eşarilik-Maturidilik-Selefilik karşılaştırma
• Gün 3: Hariciler, Mürcie, Cebriye, Kaderiye
• Gün 4: Mu'tezile ayrıntıları (5 ilke, ana temsilciler)
• Gün 5: Şia ekolleri (İmamiye, Zeydiyye, İsmailiye, Alevilik)
• Gün 6: Tasavvuf ekolleri ve önemli şahsiyetler
• Gün 7: Test + tekrar

Hafta 2: Dinler Tarihi

• Gün 1-2: Yahudilik (kutsal kitaplar, ibadet, bayramlar)
• Gün 3-4: Hristiyanlık (mezhepler, konsiller, kitaplar)
• Gün 5: Hinduizm (kutsal kitaplar, kast, Trimurti)
• Gün 6: Budizm + diğer Doğu dinleri
• Gün 7: Genel tekrar + test

Çıkmış Soru Trendleri

• Sünni fıkıh mezhep kurucuları ve vefat tarihleri
• Maturidi-Eşari ekol farkları
• Mu'tezile'nin 5 ilkesi
• Şia ekolleri (İmamiye 12 imam)
• Hristiyanlık konsilleri (İznik 325 — Teslis kararı)
• Yahudilik: Tevrat, sinagog, Yom Kippur
• Hinduizm kast sistemi ve Trimurti
• Budizm 4 Yüce Hakikat, Nirvana

Sıkça Sorulan Sorular

Alevilik Şia'nın bir kolu mudur?

Akademik olarak Anadolu Aleviliği; Şia'dan etkilenmiş, Ehl-i Beyt sevgisi temelli kendine özgü bir gelenektir. Doğrudan İmamiye Şia'sı değildir ancak birçok inanç noktasında benzerlikler vardır. MBSTS'de "Şia kollarından biri" şeklinde geçebilir.

Protestanlık ne zaman ortaya çıktı?

16. yüzyılda. Martin Luther'in 95 tezi 1517'de Wittenberg'deki kilise kapısına asmasıyla reform başladı. Temel eleştiri Katolik Kilisesi'nin endüljans satışı ve yozlaşmasıydı.

Budizm ile Hinduizm arasındaki temel fark nedir?

Hinduizm teistik (Tanrı inancı var, Trimurti), Budizm ise non-teistik (Buddha tanrı değildir, öğretmen). Budizm kast sistemini reddeder. Her ikisi de karma ve reenkarnasyona inanır ancak yol farklıdır.

Konsiller neden önemlidir?

Hristiyan inançlarının şekillendirildiği toplantılardır. İznik 325 (Teslis, Arius sapkınlığı reddi), İstanbul 381 (Kutsal Ruh), Efes 431 (Meryem teotokos), Kadıköy 451 (Hristoloji). MBSTS'de "hangi konsil hangi karar" sorulabilir.

Zerdüştlük İslam'ı etkiledi mi?

Akademik tartışma var. Bazı araştırmacılar ahiret, melek, cennet-cehennem gibi kavramların Zerdüşt'ten etkilendiğini söyler. Ancak İslami görüşe göre bu kavramlar Allah'tan geldiği için tam tersi: İslam orijinal, diğer dinler kısmen uyarlamış.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi mezhep ve dinler tarihi maddeleri, DİB Din Hizmetleri Genel Müdürlüğü Dinler Tarihi kaynakları.