KPSS Vatandaşlık — Test 2 (Anayasa 2017 Sonrası Sistem Derinleştirme)

KPSS Vatandaşlık Test 2, 2017 Anayasa Değişikliği sonrası Türkiye'nin yeni hukuki sistemini odaklı şekilde derinleştirir: Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi (Madde 104), TBMM 600 milletvekili (Madde 75), Cumhurbaşkanlığı + TBMM aynı gün seçim (Madde 101), Anayasa Mahkemesi yapısı + bireysel başvuru (Madde 146-148), Danıştay idari yargı + danışma yetkisi (Madde 155), Yargıtay adli yargı + içtihat birleştirme (Madde 154), Hâkimler ve Savcılar Kurulu yeni yapı (Madde 159), il yönetimi (Vali + İl Özel İdaresi 5442/5302) ve belediye yönetimi (5393 + 5216 + 6360 — 30 büyükşehir). Test 1 ise 1982 Anayasası'nın genel ilkelerini, devletin temel niteliklerini ve temel hak/özgürlük çerçevesini kapsar. İki test arasında konu çakışması yoktur; Test 1 → Test 2 doğal derinleştirme.

16 Nisan 2017 referandumu ve 9 Temmuz 2018 yürürlük tarihi ile Türkiye'nin sistemine 9 kritik değişiklik gelmiştir: (1) Parlamenter sistem → Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi (Başbakanlık kaldırıldı), (2) TBMM milletvekili sayısı 550 → 600 (Madde 75), (3) Milletvekili seçilme yaşı 25 → 18 (Madde 76), (4) Seçim dönemi 4 yıl → 5 yıl (Madde 77), (5) Cumhurbaşkanı + TBMM seçimleri AYNI GÜN — beraber yapılır (Madde 101), (6) Cumhurbaşkanı kararname çıkarma yetkisi kazandı (Madde 104), (7) HSYK → HSK ismine geçti + üye sayısı 22 → 13 (Madde 159), (8) Askeri yargı kaldırıldı (Askeri Yargıtay ve AYİM tasfiye edildi), (9) OHAL kararını Cumhurbaşkanı doğrudan ilan eder. Bu değişikliklerin tüm hükümleri 24 Haziran 2018 seçimleri sonrası 9 Temmuz 2018'de yürürlüğe girmiştir.

2017 sonrası Cumhurbaşkanı'nın yetkileri Anayasa Madde 104'te 18 grupta toplanır: (1) Devletin başı + yürütme yetkisi, (2) Anayasa'nın uygulanmasını gözetir, (3) Cumhurbaşkanı yardımcıları + bakan atama/görevden alma, (4) Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarma (yürütme alanında), (5) Üst düzey kamu yöneticisi atama, (6) Yabancı devlet temsilcilerini kabul, (7) Milletlerarası antlaşma onaylama/yayımlama, (8) Anayasa değişikliği halkoyuna sunma, (9) Kanunları yayımlama / geri gönderme (Madde 89), (10) Kanunlara karşı AYM'de iptal davası açma, (11) TBMM seçimlerini yenileme kararı (Madde 116), (12) Başkomutanlık + TSK'yı sevk ve idare, (13) Genelkurmay Başkanı atama, (14) MGK'ya başkanlık, (15) OHAL ilanı + kaldırma (Madde 119), (16) Yetkili olduğu konularda kararname çıkarma, (17) Sürekli hastalık/sakatlık nedeniyle cezayı hafifletme/kaldırma (Madde 104/15), (18) Diğer kanunlarda öngörülen yetkileri kullanma. Kararname yetkisi — temel haklar, kişi hakları, siyasi haklar konularında kullanılamaz (sınırlıdır).

3 yüksek mahkeme karşılaştırma tablosu: ANAYASA MAHKEMESİ (AYM, Madde 146-153) — 15 üye + 12 yıl + bir kez seçilir + 12 üyesi Cumhurbaşkanı, 3 üyesi TBMM tarafından; YETKİSİ: norm denetimi (iptal/itiraz), bireysel başvuru (2010+), Yüce Divan, parti kapatma. DANIŞTAY (Madde 155) — idari yargının en yüksek mahkemesi + danışma organı; idari mahkeme kararlarını temyizen inceler, Cumhurbaşkanı/Bakanlar kuruluna kanun tasarısı hakkında danışmanlık. YARGITAY (Madde 154) — adli yargının en yüksek mahkemesi; hukuk + ceza mahkemelerinin kararlarını temyizen inceler, içtihatları birleştirme yetkisi (alt mahkemeleri bağlayıcı yorum). AYRICA: Sayıştay (Madde 160) mali denetim, Uyuşmazlık Mahkemesi (Madde 158) adli/idari yargı uyuşmazlığı çözer. Hatırlama ipucu: AYM = anayasa, Yargıtay = adli, Danıştay = idari, Sayıştay = mali.

2010 referandumu ile getirilen bireysel başvuru hakkı (Madde 148/3), Anayasa'da güvence altına alınmış ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) kapsamındaki temel haklarının kamu gücü tarafından ihlal edildiğini ileri süren herkesin başvurabileceği iç hukuk yoludur. KOŞULLAR: (1) Olağan kanun yollarının tüketilmiş olması (temyiz/karar düzeltme bitmiş), (2) Olaydan/karardan itibaren 30 gün içinde başvuru, (3) İhlalin kamu gücü kaynaklı olması (özel kişi DEĞİL), (4) Şikayet edilen hakkın hem Anayasa'da hem AİHS'de güvence altında olması. SÜREÇ: Komisyon ön inceleme → Bölüm karar → kabul edilirse esastan inceleme → ihlal varsa tespit + giderim kararı. SONUÇ: AYM ihlal kararı verir; ilgili kuruma giderim talep eder. AİHM'e gitmeden önce zorunlu adımdır. 2012'den bu yana 100.000+ başvuru yapılmış.

Türkiye'nin idari teşkilatı iki ana yapıdan oluşur: (A) MERKEZİ İDARE (mülki) — Cumhurbaşkanlığı → Bakanlıklar → İl (Vali) → İlçe (Kaymakam) → Bucak/Köy (Muhtar — köy için seçim, bucak için memur). Tüm vali ve kaymakamlar Cumhurbaşkanı kararıyla atanır. (B) YEREL YÖNETİM (tüzel kişilik + halk seçimi) — 3 ana birim: (1) İL ÖZEL İDARESİ (5302 sayılı) — İl Genel Meclisi seçimle (büyükşehirlerde kaldırıldı — 6360/2014); (2) BELEDİYE (5393 sayılı) — 3 organ: Belediye Başkanı (halk seçer) + Belediye Meclisi (halk seçer) + Belediye Encümeni; 5216 sayılı Kanun ile büyükşehir belediyeleri özel statüde (30 il); (3) KÖY (442 sayılı) — Muhtar + İhtiyar Meclisi (halk seçer). 6360 sayılı Kanun (2014) ile 30 büyükşehir belirlendi — bu illerde İl Özel İdaresi tasfiye, görevler büyükşehir belediyesine devredildi. Türkiye nüfusunun %92'si büyükşehir/belediye sınırlarında yaşar.

KPSS Vatandaşlık son hafta strateji 5 adımda: (1) ÖNCELİK 1 → 2017 sonrası sistemi tam ezberle (Cumhurbaşkanlığı yetkileri + TBMM 600 + seçim 5 yıl + HSK 13 üye). Çoğu yeni soru bu konulardan geliyor. (2) Madde NUMARALARI kritiktir — özellikle Madde 75 (TBMM), 76 (seçilme yaşı), 77 (seçim dönemi), 101 (Cumhurbaşkanı seçimi), 104 (Cumhurbaşkanı yetkileri), 146-148 (AYM), 154 (Yargıtay), 155 (Danıştay), 159 (HSK). (3) 3 YÜKSEK MAHKEME karşılaştırma tablosu hazırla — AYM/Yargıtay/Danıştay yetkilerini ayırt et. (4) YEREL YÖNETİM 3 birim (İl Özel İdaresi/Belediye/Köy) + büyükşehir sistemi (30 il, 6360 sayılı 2014). (5) TEMEL HAKLAR Madde 12-74 — hak kategorileri (kişi hakları/sosyal haklar/siyasi haklar). KPSS'de YANLIŞ CEZASI YOK — boş bırakma yerine eleme yöntemiyle mantıklı tahmin yap. Hedef en az 8/10 — Tarih + Coğrafya + Vatandaşlık üçgeninde en istikrarlı puanları Vatandaşlık verir (mevzuat olgusal).